G─▒dalardaki Katk─▒ Maddeleri -7

Prof. Dr. Hasan DO─×RUYOL

─░NSAN SA─×LI─×I ─░├ç─░N ZARARLI OLAN KATKI MADDELER─░

Katk─▒ maddelerinin b├╝y├╝k bir b├Âl├╝m├╝ maalesef insan sa─čl─▒─č─▒ i├žin zararl─▒ maddelerdir. Bu zarar ├žo─ču kere al─▒nan maddenin miktar─▒na ba─čl─▒d─▒r. Baz─▒ ├Âzel durumlarda ise ├žok k├╝├ž├╝k miktarlarda olsa bile maddenin ortamda bulunmas─▒ zararl─▒ olabilmektedir. Ge├žen yaz─▒m─▒zda birincisinden bahsetti─čimiz zararl─▒ etkileri anlatmaya devam edelim:

2.Alerjik Etkili Katk─▒ Maddeleri

Basit kimyev├« yap─▒daki baz─▒ maddeler ger├žekte alerji ba┼člatma etkisi olan (antijen) maddelerden olmad─▒klar─▒ h├ólde v├╝cut i├žindeki bir ta┼č─▒y─▒c─▒ proteine ba─čland─▒klar─▒ zaman antijen niteli─či kazan─▒rlar. Bu maddeler v├╝cutta kendilerine kar┼č─▒ kar┼č─▒t madde (antikor) ├╝rettirip bu antikorla ├Âzg├╝l olarak birle┼čebilirler. B├Âyle maddelere hapten denir. Burada ├Âzg├╝l uyaran hapten molek├╝l├╝d├╝r ve alerjik reaksiyonu ba┼člatan antikorlar, ta┼č─▒y─▒c─▒ proteine de─čil, haptene kar┼č─▒ meydana gelirler. Olu┼čan ├Âzg├╝l antikorlar, ta┼č─▒y─▒c─▒ molek├╝l olmad─▒─č─▒ zaman da, sadece hapten ile birle┼čebilirler.

Basit yap─▒l─▒ baz─▒ kimyev├« maddeler ve il├ó├žlar organizmaya girdiklerinde, hapten gibi davranarak ta┼č─▒y─▒c─▒ bir maddeye tutunur ve antijenik uyar─▒ma yol a├žabilir ve alerjik reaksiyonlar do─čurabilirler. Katk─▒ maddeleri benzeri k├╝├ž├╝k molek├╝l a─č─▒rl─▒kl─▒ bile┼čikler de hapten olarak i┼č g├Âr├╝r ve alerjik etkilerini bu yolla meydana getirirler. Bu maddelere kar┼č─▒ geli┼čen reaksiyonlar ast─▒m, ├╝rtiker (kurde┼čen), rinit (saman nezlesi), tarz─▒ndad─▒r.

Alerji ve Benzer Etkiye Sahip Katk─▒ Maddeleri

Koruyucular – Preservativeler – ├ťr├╝nlerin Tezg├óh S├╝resini Uzatan Maddeler (E 200-297)

S├╝lfitler (E 220-E 227)

Bu maddelerin gaz h├ólleri akci─čerlerde tahri┼če sebep olur ve ast─▒m─▒ tetikler. Bu maddeler s─▒v─▒ h├ólde yo─čunla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č meyve sular─▒ ve s─▒v─▒ i├žeceklerde bulunurlar. Ayr─▒ca ├╝z├╝m ve di─čer ya┼č meyvelerin ├╝zerine sprey olarak s─▒k─▒larak onlar─▒n taze ve gevrek olarak tabi├« renklerini muhafaza etmelerine yard─▒mc─▒ olurlar. Ayr─▒ca i┼členmi┼č et ├╝r├╝nleri, kurutulmu┼č meyveler (kay─▒s─▒, erik ilh.) ve Rus salatas─▒, hardal gibi ├╝r├╝nlerde koruyucu (preservative) olarak kullan─▒l─▒rlar. Kat─▒ h├óldeyken t├╝ketilmeleri ├╝rtikere (kurde┼čen) sebebiyet verebilir. ├ľrnekler; k├╝k├╝rt dioksit, sodyum s├╝lfit, sodyum bis├╝lfit, potasyum bis├╝lfit ve potasyum metas├╝lfitÔÇŽ

Benzoic Asit ve Parabenzenler (E 210 – E 219)

Benzoat ve parabenzenler bakteri ve mantarlar─▒n ├╝remelerini engelleyip, besinlerin bozulmalar─▒n─▒ (ek┼čimelerini) ├Ânlerler. Bu maddeler erik, ├žay ve b├Â─č├╝rtlen gibi ├╝r├╝nlerde tabi├« olarak da bulunur. Haz─▒r g─▒dalara kat─▒l─▒r ve kurde┼čen, ast─▒m ve angio├Âdeme (dudak, bo─čaz, g├Âz kapa─č─▒ ┼či┼čmesi) yol a├žabilirler. ├ľrnek olarak: Sodyum benzoat, methilparaben, propilparaben ve heptilparaben verilebilir. Sodyum benzoat, dudaklarda ur, y├╝z felci ve dilde ├žatlaklarla seyreden ├Âzel bir hastal─▒─ča da yol a├žar.

Oksitlenmeyi Engelleyen Maddeler – Antioksidan Maddeler (E 320-321)

Besin maddeleri i├žindeki ya─člar havayla temasa ge├žince renkleri koyula┼č─▒p kahverengiye d├Âner. Fenol i├žeren sentetik antioksidanlar (butylated hydroxyanisole BHA-E 320 ve butylated hydroxytoluene BHT-E 321) bu bozulman─▒n ├Ân├╝ne ge├žer, fakat ast─▒m, rinit ve ├╝rtiker gibi hastal─▒klar─▒ tetikler.

Lezzet Art─▒ran Maddeler-G─▒dalara Damak Tad─▒ Verenler (E 620 – E 635 )

Aspartame: D├╝┼č├╝k kalorili tatland─▒r─▒c─▒, ├╝rtiker, ka┼č─▒nt─▒ ve v├╝cutta ┼či┼čmelere yol a├žabilir.

Renklendiriciler -Besinlerin Albenisini Artt─▒ran Maddeler (E 100 – E 180)

Azo Boyalar─▒ (Tartrazine) Ve Azo Boyalar─▒ D─▒┼č─▒ndakiler (Eritrosin).

B├╝t├╝n boyar maddeler ├╝rtiker, ast─▒m ve genel alerjik reaksiyonlar gibi bozukluklara sebebiyet verirler.

Nitrat ve Nitritler (E 249 – E 252)

Et ├╝r├╝nlerine kat─▒ld─▒klar─▒nda onlar─▒ pembe-k─▒rm─▒z─▒ya boyayarak daha cazip k─▒lar. Sucuk, salam, sosis gibi ├╝r├╝nlere kat─▒l─▒r.

G─▒dalarda Tabi├« Olarak Bulunup Alerjik Etkiye Yol A├žan Maddeler

Vazo-atif aminler

Histamine, Serotonin ve Tyramine: Baz─▒ t├╝r ├ži─č peynir, bal─▒k, sucuk, k─▒rm─▒z─▒ ┼č─▒ra, ├žikolata ve tur┼čular tabi├« ┬źhistamine, serotonin ve tyramine┬╗ gibi vazo-aktif aminler i├žerirler. Bu maddeler kramp, ate┼č basmas─▒, ba┼č a─čr─▒s─▒, ├žarp─▒nt─▒ gibi bulgulara yol a├žarlar. Bu bulgular─▒n ┼čiddeti al─▒nan maddenin miktar─▒na ba─čl─▒d─▒r.

Kafein baz─▒ il├ó├žlarla, ├žay, kahve ve kolal─▒ i├žeceklerde bulunur. Bu madde de yine al─▒nan maddenin miktar─▒na ba─čl─▒ olarak heyecanlanma, ├žarp─▒nt─▒, titreme ve mide bulant─▒s─▒ gibi bulgulara yol a├žar.

Salisilatlar (Aspirin benzeri tabi├« maddeler): Aspirin benzeri baz─▒ tabi├« maddeler ├╝rtiker, ast─▒m ve burun polipine sebebiyet verirler. Bu maddeler curry (k├Âri) kar─▒┼č─▒m─▒, pul biber, kuru kekik, portakal, kay─▒s─▒, bal, zencefil, ahududu, b├Â─č├╝rtlen, badem, ya┼č meyve kabuklar─▒ ve bademde bol miktarda bulunurlar. Bu maddelere hassas ki┼čiler ayn─▒ zamanda benzoat ve tartrazine kar┼č─▒ da hassasiyet g├Âsterirler.<