Bat─▒ E─čitimi ├ç├Âk├╝yor mu?

Do├ž. Dr. Ahmet KAVAS

─░limle me┼čgul olmak eski devirlerde s─▒n─▒rl─▒ say─▒da insana nasip olurdu ve onlar─▒n da ├žok az─▒ f─▒rsat bularak bu yolda ilerlerdi. Son iki as─▒rda okulla┼čman─▒n b├╝t├╝n toplumlarda yayg─▒nla┼čt─▒r─▒lmas─▒ i├žin gayret g├Âsterilmesi bu yola girenlerin say─▒s─▒nda b├╝y├╝k art─▒┼ča sebep oldu. A├ž─▒lan okullardan mezun olanlar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čun ilimle, irfanla mutlaka irtibat─▒n─▒n devam edece─či zannedildi. Bu sebeple de geli┼čmi┼č toplumlarda, hatt├ó geli┼čmekte olanlarda bile okul ├ža─č─▒ndaki her ├žocuk belli ya┼člara kadar mecbur├« e─čitime t├ób├« tutuldu. G├╝n├╝m├╝z devletleri hakk─▒nda genel bilgi verilirken okuma-yazma oranlar─▒n─▒ belirtmek s─▒radan bilgi h├óline geldiyse de okuyan bu insanlar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒n zamanla c├óhille┼čti─či, hatt├ó okuma ve yazmay─▒ dah├« unuttuklar─▒ g├Âzden ka├žmaktad─▒r. Art─▒k geli┼čmi┼č kabul edilen ├╝lkeler bu konuda s─▒k─▒nt─▒ ya┼čad─▒klar─▒n─▒ a├ž─▒k├ža itiraf etmekten ├žekinmiyorlar. Mesel├ó ─░talyaÔÇÖda her ├╝├ž ki┼čiden birinin hi├ž okula gitmemi┼č kimselerin seviyesine geriledi─či, yak─▒n gelecekte bir o kadar─▒n─▒n daha ayn─▒ konuma gelece─či ifade edilmektedir. Yine Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnde okuma-yazma melekesini de─či┼čik sebeplerle kazanamayan veya daha ├Ânce okula devam etti─či h├ólde ┼ču anda hi├ž gitmeyenlerle ayn─▒ seviyeye gerileyen insan say─▒s─▒n─▒n 60 milyon civar─▒nda oldu─ču hesap edilmektedir.

─░ktisad├« m├ón├óda geli┼čmi┼č devletler mevcut zenginliklerinin ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒ geli┼čmekte olan veya geri kalm─▒┼č b├Âlgelerden elde ettikleri gibi; e─čitim konusunda da sadece kendi menfaatlerini ├Ân pl├óna ald─▒klar─▒n─▒ d├óima g├Âsterdiler. Hatt├ó e─čitimi gelecekte sahip olduklar─▒ g├╝├žlerini devam ettirmek i├žin bir sil├óh olarak kulland─▒lar. ─░lmin bu duruma d├╝┼č├╝r├╝lmesi ise toplumlarda ilim adam─▒na g├╝veni giderek azaltt─▒.

Ge├žmi┼č as─▒rlarda d├╝nyan─▒n pek ├žok yerinde b├╝y├╝k ├ólimler yeti┼čir ve onlar─▒n eserlerini okuyan herkes istifade ederdi. Bunlar sadece ilimle me┼čgul olduklar─▒ i├žin, k─▒saca ┬źilmin adam─▒┬╗ idiler ve hep kendi ├ževrelerinde talebe yeti┼čtirirlerdi. ─░├žlerinden baz─▒lar─▒ vakitlerini ├Âm├╝rlerinin sonuna kadar eser yazmakla ge├žirirlerdi.

Orta├ža─čÔÇÖda ilmi devrin iktidarlar─▒ eliyle m├╝essesele┼čtirmek i├žin kurulan ├╝niversiteler, uzun zaman bat─▒ toplumlar─▒nda kendilerine itibarl─▒ bir yer edinebilmek i├žin u─čra┼čt─▒lar. Nihayet NapolyonÔÇÖun ba┼člatt─▒─č─▒ e─čitim reformu sayesinde devlet eliyle desteklenen ├╝niversiteler giderek g├╝├žlendiler. Ard─▒ndan devletin hizmetine girmeyen ilim adamlar─▒na fazla hayat hakk─▒ tan─▒nmayan bir d├Âneme girildi. Bu arada Bat─▒ devletlerinde 19 ve 20ÔÇÖnci as─▒rlarda kurulan resm├« ve di─čer ara┼čt─▒rma kurumlar─▒ i├žin gerekli ara┼čt─▒rmac─▒lar da sadece ├╝niversitelerde yeti┼čtirilir h├óle geldi. Bunlar farkl─▒ m├╝esseselerde istihdam edildiler. K─▒sa vadede bu yeni yap─▒lanma sadece FransaÔÇÖn─▒n de─čil b├╝t├╝n AvrupaÔÇÖn─▒n gelece─čini etkiledi. Her ilm├« bulu┼ču ve elde ettikleri bilgileri kullanarak d├╝nyada sahip olamayacaklar─▒ yer b─▒rakmad─▒lar. ├édeta ├Ânlerine ├ž─▒kan b├╝t├╝n g├╝├žleri ezip ge├žtiler ve ne buldularsa sadece kendi gelecekleri i├žin kulland─▒lar.

Zenginli─čin k─▒sa zamanda Avrupa gibi son derece s─▒n─▒rl─▒ bir co─črafyada dengesiz bir tarzda toplanmas─▒ ile birlikte pek ├žok alandaki ilm├« ├žal─▒┼čmalar sadece say─▒l─▒ ├╝lkelerin d├╝nyaya h├╝kmetmesine yarar h├óle geldi. B├Âylece ba┼čkalar─▒n─▒ s├Âm├╝rmeyi huy edinen devletler, askerlerinin bilek g├╝c├╝yle d├╝┼čmanlar─▒na ├╝st├╝n gelme d├Ânemini geride b─▒rak─▒p ilimle u─čra┼čanlar─▒n katk─▒lar─▒yla ├╝rettikleri en ├Âld├╝r├╝c├╝ sil├óhlarla g├╝├ž g├Âsterilerine girdiler. Tarih, felsefe, sosyoloji gibi ilim dallar─▒nda yaz─▒lan eserler, hatt├ó din├« alandaki ilm├« faaliyetler bile g├╝├žl├╝ devletler elinde en ate┼čli sil├óhtan daha etkili bir ┼čekilde kullan─▒ld─▒.

Gelene─čine ba─čl─▒ do─ču toplumlar─▒ kendi de─čerlerini terk ederek bu temay├╝le h─▒zl─▒ veya yava┼č ayak uydurdular ve art─▒k ├╝niversite e─čitimiyle tamamlanan e─čitim sistemi d├╝nyan─▒n her yerinde ge├žerli h├óle geldi. Fakat genelde bu i┼čin hamall─▒─č─▒n─▒ yapman─▒n d─▒┼č─▒nda d├╝nyada ses getiren ├žal─▒┼čmalara pek imza atamad─▒lar. Ama: ┬ź├ťniversitesiz kalk─▒nma olmaz.┬╗ d├╝sturu gere─čince 21ÔÇÖinci asra kadar ├╝niversite e─čitiminden mahrum b─▒rak─▒lan pek ├žok Afrika ├╝lkesi bile kendilerini en az─▒ndan bir ├╝niversite a├žmaya mecbur hissetti.

20ÔÇÖnci asr─▒n ortalar─▒na kadar pek ├žok alanda e─čitim alan gen├ž ku┼čaklar lise e─čitimini tamamlad─▒klar─▒nda rahat├ža meslek sahibi olabiliyorlard─▒. K─▒sa s├╝ren bu d├Ânemin ard─▒ndan en az ├╝niversite mezunu olma ┼čart─▒ aran─▒r h├óle geldi. ├ľzellikle bat─▒ ├╝lkelerinde 1960ÔÇÖl─▒ y─▒llarda y├╝ksek lisans e─čitimini tamamlayabilenler son derece k─▒ymetli konuma geliyorlard─▒ ve i┼č ├ževreleri onlar─▒ hemen istihdam etmekteydiler. 1970ÔÇÖli y─▒llara gelindi─činde art─▒k doktora yapman─▒n reva├žta ve hatt├ó mecb├╗riyet arz etti─či bir d├Âneme girildi. ├ç├╝nk├╝ doktoras─▒n─▒ tamamlayan gen├žler ├╝lkelerinin kalk─▒nmas─▒ i├žin en de─čerli beyinler olarak takdim ediliyorlard─▒.

Her alanda h─▒zl─▒ bir t├╝ketime d├Ân├╝┼čen d├╝nyadaki geli┼čmeler ve de─či┼čimler art─▒k doktora e─čitimini de yeterli g├Ârmemeye ba┼člad─▒. Gen├žlerin doktora tezlerini savunmalar─▒n─▒n ard─▒ndan yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ dikkate al─▒n─▒r oldu. Bu dah├« k├óf├« gelmedi ve hem ├╝niversitelerde hem de di─čer ara┼čt─▒rma kurumlar─▒nda mutlaka do├žentlik seviyesinde bir unvana sahip olunmas─▒ istendi. ├ľyle ki o basamaklar─▒ vaktinde tamamlamayan ilim adamlar─▒ yazd─▒klar─▒ k─▒ymetli eserlerine bak─▒lmaks─▒z─▒n derh├ól g├Âzden d├╝┼čt├╝ler ve yerlerini -o g├╝ne kadar herhangi bir cidd├« eser vermemi┼č olsa bile- unvan sahibi ki┼čilere terk etmeye zorland─▒lar. Keyfiyetin iyice g├Âzard─▒ edildi─či g├╝n├╝m├╝z akademik d├╝nyas─▒n─▒n son basama─č─▒ olan profes├Ârl├╝k unvan─▒ d─▒┼č─▒nda b├╝t├╝n basamaklar bir yerlere tayin olabilmek i├žin t├╝ketildi. K─▒sacas─▒ ├žok yak─▒n gelecekte ilm├« alanlarda bir g├Âreve tayin olmak i├žin profes├Âr olma ┼čart─▒ aran─▒rsa ┼ča┼č─▒rmamak gerekir. G├╝n├╝m├╝zde ilm├« faaliyetlerin % 80ÔÇÖinin ger├žekle┼čti─či ├╝niversite ortam─▒nda profes├Ârl├╝k basama─č─▒ndaki a┼č─▒r─▒ y─▒─č─▒lma y├╝z├╝nden bu sefer alt kademelere yeni aday bulma zorla┼čt─▒. ├ç├╝nk├╝ fak├╝ltelerde, enstit├╝lerde, ara┼čt─▒rma kurumlar─▒nda art─▒k asistandan ├žok profes├Âr g├Ârev yapar h├óle geldi. H├óliyle ilk basamaktan son basama─ča kadar olan k─▒s─▒mlardaki bo┼čluklar doldurulmad─▒─č─▒ takdirde ileride b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒lar ya┼čanacakt─▒r. ├ç├╝nk├╝ emeklili─či gelenlerin yerlerini doldurmak i├žin ara kadrolar─▒n mutlaka istihdam─▒ gerekmektedir.

Avrupa ├╝lkeleri ilim d├╝nyas─▒na bu derece fazla m├╝dahale etmeye devam ederlerse bunun ac─▒ sonucunu 21ÔÇÖinci y├╝zy─▒l i├žinde g├Ârecekler. Zaten hen├╝z ba┼č─▒nda oldu─čumuz bu as─▒rda bile pek ├žok geli┼čmi┼č ├╝lkede yeti┼čen y├╝z binlerce doktoral─▒ gence mesleklerine uygun i┼č imk├ón─▒ verilememektedir. Bat─▒ ├╝lkelerinde h├ólen ├žal─▒┼čan on binlerce gencin tezlerini verip doktoralar─▒n─▒ bitirmeleri ve gelecek on binlere yeni istihdam alanlar─▒ a├žmak neredeyse imk├óns─▒z g├Âr├╝nmektedir. Sadece FransaÔÇÖda bile 66.500 ara┼čt─▒rmac─▒ ve ├╝niversite ├Â─čretim ├╝yesinin g├Ârevde oldu─ču bir d├Ânemde her y─▒l en az 15 veya 20 bin ki┼činin tezlerini savunarak g├Ârev talebinde bulunmalar─▒ ├╝lkeleri cidd├« cidd├« d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. B├╝t├╝n ├╝niversiteler ve ├Âzel kurulu┼člar s─▒n─▒rl─▒ say─▒da genci istihdam ederken her birinin yeti┼čmesi i├žin y├╝z binlerce avro harcayan Fransa, Almanya, ─░talya ve ─░ngiltere gibi ├╝lkeler bu gen├žlerini ABDÔÇÖye, JaponyaÔÇÖya ve KanadaÔÇÖya kapt─▒rmaktad─▒rlar. Anaokulundan doktora e─čitimini tamamlayana kadar FransaÔÇÖn─▒n her birine yakla┼č─▒k 130 bin avro masraf yapt─▒─č─▒ gen├ž ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ i├žin i┼č bulamad─▒klar─▒ndan yurt d─▒┼č─▒na gitmekten ba┼čka ├žare bulunmamaktad─▒r. Avrupa Birli─čiÔÇÖnin ├╝ye ├╝lkelere ara┼čt─▒rma i├žin tahsis ettikleri b├╝t├želeri giderek k─▒smalar─▒ y├Ân├╝ndeki bask─▒s─▒ bu alanlarda yeti┼čmi┼č kimseleri daha da i┼čsiz kalma tehlikesiyle y├╝z y├╝ze b─▒rakacakt─▒r.

┼×imdilerde ┬źara┼čt─▒rma tehlikede/la recherche en danger┬╗ diye fery├ót eden bir Frans─▒z ayd─▒n kitlesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒yay─▒z. Dernekler kurarak seslerini duyurmak isteyenler ┬źara┼čt─▒rmay─▒ kurtaral─▒m/sauvons la recherche┬╗ slogan─▒ etraf─▒nda k├╝melenmeye ba┼člad─▒lar bile. B├╝y├╝k emek vererek yeti┼čtirdikleri gen├ž ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n─▒n di─čer Avrupa ├╝lkelerinde ve d├╝nyan─▒n uzak memleketlerinde ├žok d├╝┼č├╝k ├╝cretlerle ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmas─▒na g├Ân├╝lleri r├óz─▒ olmuyor.

ABD her alanda oldu─ču gibi ilim alan─▒nda da yeti┼čmi┼č herkese kap─▒lar─▒n─▒ a├žarak d├╝nyan─▒n her taraf─▒ndan beyin g├Â├ž├╝n├╝ aral─▒ks─▒z devam ettirmektedir. Zaten AvrupaÔÇÖda yeti┼čen gen├ž ara┼čt─▒rmac─▒lardan 400 bin kadar─▒n─▒ 2000ÔÇÖli y─▒llara kadar istihdam etti. 2010 y─▒l─▒na kadar yakla┼č─▒k 700 bin Avrupal─▒ ara┼čt─▒rmac─▒ya daha yeni i┼č imk├ón─▒ verece─či ileri s├╝r├╝lmektedir. ┼×imdiden bu gidi┼či durdurmak isteyenler, yeti┼čtirdikleri gen├ž ku┼čaklar─▒n ellerinden kaymas─▒na veya mesleklerini terk etmesine seyirci kalmak istemeyip m├╝cadele yolunu se├žtiler.

Son d├Ânemde yazd─▒klar─▒yla d├╝nyada ses getirecek ├ólimler yeti┼čtiremeyen Avrupa ├╝lkeleri yine de b├╝t├╝n umutlar─▒n─▒ doktoral─▒ gen├ž ara┼čt─▒rmac─▒lara ba─člad─▒lar. Fakat onlar─▒ insanl─▒k i├žin ilim yapma zihniyeti yerine daha i┼čin ba┼č─▒nda madd├« imk├ón─▒ bol i┼č bulma mant─▒─č─▒yla yeti┼čtirdikleri i├žin d├╝┼č├╝k ├╝cretle ├žal─▒┼čt─▒ram─▒yor. H├óliyle paray─▒ veren ├╝lke AvrupaÔÇÖda yeti┼čen gen├ž beyinleri al─▒p g├Ât├╝r├╝yor. Bir zamanlar do─čunun gen├ž beyinleriyle g├╝c├╝ne g├╝├ž katan Avrupa 1970ÔÇÖli y─▒llarda kapad─▒─č─▒ bu kap─▒y─▒ ┼čimdilerde yeniden a├žmak zorunda kald─▒. ─░┼č g├╝c├╝ne hemen hemen hi├ž ihtiyac─▒ kalmayan Avrupa art─▒k d─▒┼čar─▒dan gelecek i┼č├ži g├Â├ž├╝n├╝ tamamen durdururken ara┼čt─▒rmac─▒ g├Â├ž├╝ i├žin herhangi bir s─▒n─▒rlama getirmemektedir. S─▒n─▒rl─▒ say─▒da sa─čl─▒k personeline sahip Afrika ├╝lkelerinden doktor ve hem┼čire dah├« kabul eden geli┼čmi┼č ├╝lkeler sadece kendi menfaatleri u─čruna geli┼čmekte olan ├╝lkeleri iyice yok olmaya mahk├╗m etmektedirler.

1-Jean-Pierre Velis, ┬źLa France illettr├ęe┬╗; Editions du Seuil, Paris 1988. Bu kitab─▒n yazar─▒ ge├žmi┼čte farkl─▒ seviyede okullara devam ettikleri h├ólde Frans─▒z toplumunda her ge├žen g├╝n okuma yazma melekesini kaybedenlerin say─▒s─▒n─▒n giderek artt─▒─č─▒na i┼čaret ediyor. Ara┼čt─▒rmaya dayal─▒ kitab─▒n─▒n ad─▒n─▒ ┬źOkuma-yazma bilmeyen Fransa┬╗ olarak koymas─▒na ra─čmen mesele asl─▒nda her ├╝lke i├žin ge├žerlidir.

2-Liliane Lur├žat, ┬źLa destruction de lÔÇÖenseignement ├ęl├ęmentaire fait partie de la destruction du monde: ─░lk├Â─čretimin kald─▒r─▒lmas─▒, d├╝nyan─▒n bozulmas─▒yla e┼č anlaml─▒d─▒r.┬╗ ba┼čl─▒─č─▒yla Paris Sorbonne ├ťniversitesiÔÇÖnde 19 May─▒s 2001ÔÇÖde verdi─či konferansta b├╝t├╝n d├╝nyada e─čitimin her ge├žen g├╝n nas─▒l ├ž├Âk├╝┼če gitti─čini ├Ârnekleriyle ortaya koymaya ├žal─▒┼čm─▒┼čt─▒.