Stres ve Ba┼ča ├ç─▒kma Yollar─▒

Turgay ┼×─░R─░N

Stres, insan ├╝zerinde bask─▒ olu┼čturan her ┼čeydir ┼čeklinde tarif edilebilir. Bu tarif, literat├╝rde stresle ilgili yap─▒lan t├╝m tarifleri ihtiva etmektedir. Nitekim, sabah kalkt─▒─č─▒n─▒zda suyun veya elektri─čin kesik olmas─▒, otob├╝s├╝ ka├ž─▒rman─▒z, k─▒s─▒tl─▒ bir s├╝rede belli bir i┼č yapmak zorunda olman─▒z, istemedi─činiz durumlarla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalman─▒z, trafik ve daha g├╝nl├╝k hayat─▒m─▒zda say─▒labilecek pek ├žok unsur, bizim ├╝zerimizde stres olu┼čturabilir. ├ľyleyse stres, insan ├╝zerinde bask─▒ olu┼čturan her ┼čeydir.

Genelde kendi ye┬ş┬ş┬ş┬şteneklerimiz ve i├ž d├╝nyam─▒z ile i├žinde bulundu─čumuz durumun gere─či olarak d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝m├╝z ┼čeyler aras─▒nda bir uyumsuzluk sezdi─čimizde strese gireriz. Bu sebeple de stres unsuruna kar┼č─▒ zihn├«, kalb├« ve fiil├« tepkilerde bulunuruz. Bu tepkilerin hangisinin ├Ânce oldu─ču hususunda bir ├žok tart─▒┼čma olmu┼č olsa da ├Ânemli olan bu tepkileri do─čru okumak ve tedbirimizi buna g├Âre alabilmektir. Nitekim h┬şer┬şke┬şsin strese kar┼č─▒ verdi─či tepki ve ┼čiddeti farkl─▒la┼čmaktad─▒r. ├ľnemli olan sizin stres kar┼č─▒s─▒nda ne t├╝r bir tav─▒r sergiledi─činizin idrakinde olman─▒zd─▒r.

─░nsan v├╝cudunun strese verdi─či cevap, ├óniden y├╝ksek vitesle hareket eden bir arabaya benzetilebilir. Beyinde bulunan hipotalamus g├Âvdede otomatik olarak, kan dola┼č─▒m sistemine adrenalin salg─▒lar (enerji i├žin); sindirim sistemini kilitler; kan─▒ koyula┼čt─▒r─▒r (b├Âylece e─čer bir yerimiz kanarsa ├žabucak p─▒ht─▒la┼čacakt─▒r) ve bedende kaslara ve ├Ânemli organlara kan pompalan─▒r. Bu ├óni ve otomatik tepkinin amac─▒ zaman kazanmakt─▒r. Nitekim tepkinin ├╝zerine d├╝┼č├╝nmek zorunda kalsayd─▒k ├žok fazla zaman kaybeder ve stres kar┼č─▒s─▒nda ├óciz kal─▒rd─▒k.

Stresin fizyolojik etkileri tahmin edilemeyecek boyutlara ula┼čabilir. Ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemini, kanserin metastaz h─▒z─▒n─▒ art─▒rmas─▒na yol a├žacak derecede engellemesi, vir├╝s enfeksiyonlar─▒na (damar t─▒kan─▒kl─▒─č─▒) yol a├žan pl├ók olu┼čumuna ve miyokardiyal enfarkt├╝se yol a├žan kan p─▒ht─▒la┼čmas─▒n─▒ art─▒rmas─▒, 1. tip ┼čeker hastal─▒─č─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒n─▒ ve 2. tip ┼čekerin geli┼čmesini h─▒zland─▒rmas─▒, ast─▒m krizlerini k├Ât├╝le┼čtirmesi ve ba┼člatmas─▒ bunlardan sadece bir ka├ž─▒d─▒r. Stres ayr─▒ca gastrointestinal (mide) sistemde ├╝lser olu┼čumuna, ├╝lserle┼čen kolit ve iltihapl─▒ ba─č─▒rsak hastal─▒klar─▒ arazlar─▒n─▒n ba┼člamas─▒na da yol a├žar. Beynin kendisi de, hipokampusun ya da h├óf─▒zan─▒n zarar g├Ârmesi gibi, s├╝rekli stresin uzun v├ódeli etkilerine a├ž─▒kt─▒r.ÔÇŁ1 Daha stresli insanlar─▒n so─čuk alg─▒nl─▒─č─▒na yakalanmaya daha yatk─▒n oldu─ču da tespit edilmi┼čtir.

Ara┼čt─▒rmalar 35 – 39 ya┼člar─▒ aras─▒ndaki 3524 erke─či 15 y─▒l boyunca izleyerek, belirli bir davran─▒┼č ┼čeklinin koroner kalp hastal─▒─č─▒na sebep oldu─čunu son derece a├ž─▒k ┼čekilde ispatlam─▒┼čt─▒r2. Ara┼čt─▒rmalar koroner kalp hastal─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan y├╝ksek risk ta┼č─▒yan A tipi davran─▒┼č bi├žimine sahip bir ki┼činin; hareketlilik, ihtiras, rekabet, sald─▒rganl─▒k ve d├╝┼čmanl─▒k duygular─▒, zaman bask─▒s─▒ ve tek a├ž─▒l─▒ ki┼čilik (s├óbit fikirlilik) gibi ├Âzelliklere sahip olduklar─▒n─▒ g├Âstermi┼čtir. Buna muk├óbil bu ├Âzellikleri g├Âstermeyen rahat, sakin ve g├╝venli kimselere B tipi davran─▒┼č bi├žimine sahip denir. Ara┼čt─▒rma sonu├žlar─▒, B tipinde olan kimselerin, A tipine sahip kimselerden daha uzun ya┼čad─▒klar─▒n─▒ ve daha az hastaland─▒klar─▒n─▒ g├Âstermi┼čtir.

Peki insan ├╝zerinde bu kadar tesirler icr├ó eden stresle nas─▒l ba┼ča ├ž─▒kar─▒z?

├ľncelikle stresin bizim d─▒┼č─▒m─▒zdaki olaylardan nem├ólan─▒yor oldu─ču ger├že─čini unutmamam─▒z gerekir. Ancak unutmamam─▒z gereken bir di─čer husus da, her ne kadar d─▒┼č─▒m─▒zdaki olaylar─▒ kontrol etme imk├ón─▒m─▒z olmasa da d─▒┼č olaylar─▒n bizdeki ┼čiddetini ve s├╝resini tayin edebilme imk├ón─▒na sahip oldu─čumuzdur. Nitekim Allah insana bu k├óbiliyeti vermi┼čtir.

Stres kaynaklar─▒ genelde belli ┼čeyler olmakla birlikte, insanlar─▒n ruh├« yap─▒lar─▒ ve h├ódiseleri yorumlama ┼čekilleri, ayn─▒ stres kayna─č─▒na farkl─▒ ki┼čilerin farkl─▒ tepkiler vermesi olduk├ža normal bir durum olarak kar┼č─▒lanmaktad─▒r. Nitekim ayn─▒ h├ódiseye farkl─▒ iki ki┼či farkl─▒ anlamlar y├╝kleyecektir. Yani temel d├╝┼č├╝nce: ┬ź─░nsanlar ┼čeylerden de─čil onlara y├╝kledikleri m├ón├ólardan rahats─▒z olurlar.┬╗ d├╝┼č├╝ncesidir. Asl─▒nda burada, stresle ba┼ča ├ž─▒kman─▒n ilk y├Ântemi de ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu y├Ântem, ├Âncelikle nesnelere ve olaylara nas─▒l m├ón├ólar y├╝kledi─čimizin idrakine varmakt─▒r. Bu idrak, bizim h├ódiselere nas─▒l tepkiler verdi─čimizi anlamam─▒za ve ├Âncesinden bir tak─▒m tedbirler almam─▒za zemin haz─▒rlayacakt─▒r. K─▒sacas─▒ stresle ba┼ča ├ž─▒kman─▒n ilk ┼čart─▒; ┬źstresli bir durum kar┼č─▒s─▒nda biz kimiz?┬╗ sorusunun cevab─▒n─▒ bilmektir.

Stresle ba┼ča ├ž─▒kma us├╗llerini beden├«, zihn├« ve fi├«l├« olarak ├╝├ž ana grupta toplamak m├╝mk├╝nd├╝r. ─░lk grupta beden├« gev┼čeme teknikleri, de─či┼čik v├╝cut egzersizleri ve beslenme bi├žimleri yer almaktad─▒r. ─░kinci grupta zihn├« ba┼ča ├ž─▒kma yollar─▒, uyumsuzlu─ča yol a├žan tutumlar─▒m─▒z─▒n tetkik edilmesi ve d├╝zenlenmesi teknikleri yer almaktad─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝ ve son grupta ise, geride bahsedilen A tipi davran─▒┼č ┼čeklinin de─či┼čtirilmesi ve zaman d├╝zenlenmesi gibi teknikler yer almaktad─▒r.

Stresle ba┼ča ├ž─▒kmak istiyorsak strese nas─▒l tepki verdi─čimizi anlamal─▒y─▒z. Burada ├Ânemli olan olaylar kar┼č─▒s─▒nda ne t├╝r bir tepki ├Ânceli─činizin oldu─čunu tespit etmektir. Yani stres olu┼čturan bir durumla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldi─činizde, ilk ├Ânce zihn├« bir tepkide mi bulunuyorsunuz (olay─▒n ard─▒ndaki sebep sonu├ž ili┼čkisini tetkik etmek veya olumsuz bir tutum sergilemek gibi), yoksa A tipi bir davran─▒┼č m─▒ g├Âsteriyorsunuz? Yoksa ├Âncelikle olay─▒n kalb├« boyutlar─▒n─▒ m─▒ tetkik edersiniz? T├╝m bunlar bizim hareket merkezli, duygu merkezli veya zihin merkezli bir tepki ┼čeklimizin oldu─čunu g├Âsterecektir.

Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, stresle ba┼ča ├ž─▒kmak i├žin ba┼čvurdu─čumuz ├že┼čitli yollar dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda insanlar─▒n baz─▒ ortak davran─▒┼č ve tutumlara sahip olduklar─▒n─▒ g├Âstermi┼čtir. Mesel├ó baz─▒ insanlar strese tepki olarak geri ├žekilmeyi tercih ederler. Bunu i├žine kapanma, pasifle┼čme, problemlerle y├╝zle┼čmekten imtin├ó etme izler. Sonu├žta bu tepkiler ki┼činin i├žtima├« anlamda problemler ya┼čamas─▒na sebep olmakta ve k─▒s─▒r bir d├Âng├╝n├╝n i├žerisine itilmektedir.

Yayg─▒n olarak kullan─▒lan bir ba┼čka stresle ba┼ča ├ž─▒kma us├╗l├╝ de a┼č─▒r─▒ tepki g├Âstermektir. K├╝├ž├╝k hayal k─▒r─▒kl─▒klar─▒n─▒n a┼č─▒r─▒ ┼čekilde dert edilmesi, pireyi deve yapmak gibi. A┼č─▒r─▒ tepkiler bunlarla yetinmeyip, ba┼čkalar─▒na y├Ânelik ├Âfke n├Âbetleri, k─▒r─▒c─▒ olma, kayg─▒lanma gibi davran─▒┼člarla da kendini g├Âsterebilmektedir.

Stresle ilgili bir ba┼čka sava┼čma us├╗l├╝ olarak; stres kar┼č─▒s─▒nda hi├ž tepki vermemek g├Âsterilebilir. Bu tepki sa─čl─▒kl─▒ bir tepki de─čildir. Nitekim s─▒k─▒nt─▒lar insan─▒n i├žinde birikmekte ve hi├ž beklenmedik bir anda kontrol edilemez davran─▒┼člarla kendini g├Âstermektedir. Bu y├Ântemi kullanmaya yatk─▒n olan karakterler dikkatli olmal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ ilk ba┼člarda ki┼či stresle sava┼č─▒rken daha sonralar─▒ bu sava┼č─▒ kendisine y├Âneltmekte ve s─▒n─▒rlar─▒n─▒ zorlamaktad─▒r.

├ľzetle; stresle ba┼ča ├ž─▒kma ┼čeklimiz ne olursa olsun ├Âncelikle al─▒┼čkanl─▒klar─▒m─▒z─▒ de─či┼čtirme cesaretine sahip olmak, sa─čl─▒kl─▒ ve huzurlu bir hayat s├╝rmenin temel ┼čart─▒d─▒r. Strese ne t├╝r tepkiler verdi─čimizin de idrakine varmam─▒z gerekmektedir. Ayr─▒ca yanl─▒┼č al─▒┼čkanl─▒klar─▒m─▒zdan vazge├žmemiz ve uygun ba┼ča ├ž─▒kma us├╗llerimizi tespit etmemiz de gerekli bir di─čer ┼čartt─▒r. Son olarak stresle g├╝├žl├╝ ┼čekilde ba┼ča ├ž─▒kabilmemiz i├žin, zihn├«, beden├«, fiil├« tepkilerimizi ve boyutlar─▒m─▒z─▒ farketmemizin ehemmiyetini asla unutmamal─▒y─▒z.

____________________________
1 Do─čan C├ťCELO─×LU, ─░nsan ve Davran─▒┼č─▒, 10. Bas─▒m, Remzi Kitabevi, Aral─▒k 2000, s. 324.
2 Daniel GOLEMAN, Duygusal Zek├ó, Banu Se├žkin Y├ťKSEL (├çev.), 17. Bask─▒, Varl─▒k Yay─▒nlar─▒, 2000, s. 221.