Osman SAK Kimdir?

R├ľPORTAJ

Mehter Mûsıkîsi

1955 y─▒l─▒nda MerzifonÔÇÖda do─čdu. Merzifon ─░mam-Hatip Lisesi ve Erzurum ─░sl├óm├« ─░limler Fak├╝ltesiÔÇÖni bitirdi.

20 y─▒ld─▒r Ey├╝p SultanÔÇÖda ik├ómet etmekte olup, yakla┼č─▒k 10 y─▒ld─▒r mehterle ilgilenmektedir. Daha ├Ânce Ey├╝p Belediyesi b├╝nyesinde Mehter├ón-─▒ Ey├╝p SultanÔÇÖ─▒ olu┼čturdu. Ey├╝p Belediye ba┼čkan yard─▒mc─▒l─▒─č─▒ vazifesinde bulundu. Akabinde -son iki y─▒ld─▒r- ─░stanbul MehteriÔÇÖni kurdu. ┼×u anda mehterle ilgilenmektedir.

Y├╝zak─▒: A─čustos, mal├╗munuz bir zafer ay─▒. Bu m├╝nasebetle K├╝lt├╝r-Sanat b├Âl├╝m├╝m├╝zde mehter m├╗s─▒k├«sine yer vermek istedik. ─░lk olarak mehterin tarih├žesi hakk─▒nda k─▒sa bir bilgi verebilir misiniz? Bu gelenek nas─▒l bir tarih├« seyre sahip olmu┼čtur?

Osman SAK: Mehterin i├žerisinde bulunan davul, zurna gibi sazlar─▒n tarihi binlerce y─▒l gerilere uzan─▒r. Kald─▒ ki gerek davul, gerek zurna, gerek k├Âs, tu─č ve sancaklar Orta Asya T├╝rklerinden beri kullan─▒lan enstr├╝nmanlard─▒r. Ama bunlar─▒n bir disiplin etraf─▒nda tak─▒m h├óline gelmesi ve mehter kimli─činin olu┼čmas─▒ Osmanl─▒ ile birlikte ba┼člam─▒┼čt─▒r. Yani mehter ile Osmanl─▒ ayn─▒ ya┼čtad─▒r.

Daha ├Ânce Sel├žuklularda, Gaznelilerde ilh. davul ve k├Âs kullan─▒l─▒yordu. Ama gerek armoni (m├╝zikalite), gerekse bir m├╝essese h├óline gelip, geli┼čmesi itibar─▒yla ger├žek anlamda mehterin tarih├žesini 1284ÔÇÖle ba┼člatabiliriz.

O tarihlerde Osman Gazi, AnadoluÔÇÖdaki beyler i├žerisinde ├Âne ├ž─▒k─▒p Bizans tekfuruna kar┼č─▒ zaferler kazand─▒─č─▒ i├žin d├Ânemin Sel├žuklu h├╝k├╝mdar─▒ II. G─▒y├óseddin MesÔÇÖud, ona beylik ni┼č├ónesi olarak hediyeler g├Ândermi┼čtir. Bu g├Ânderilen hediyeler bir tak─▒m asker├« malzemeler ve mehterin altyap─▒s─▒n─▒ olu┼čturan; k├Âs, tu─č, sancak, nakk├óre gibi par├žalardan olu┼čmaktad─▒r. Bu malzemeler bir ikindi vakti Osman GaziÔÇÖye ula┼čm─▒┼čt─▒r. Osman Gazi, huzurunda ┬źnevbet┬╗ vuran mehteri ayakta dinlemi┼čtir.

1284ÔÇÖten, Haziran 1826ÔÇÖda II. MahmudÔÇÖun yeni├žeri oca─č─▒n─▒ la─čvedip kapatmas─▒na kadar Osmanl─▒ ├╝lkesinin her taraf─▒nda mutlaka mehterh├óneler olmu┼čtur. Mehter, d├╝┼čman askerinin y├╝re─čine korku salmak ve ordudaki cihat r├╗hunu diri tutup Osmanl─▒ askerini cel├óllendirmek i├žin, mutlaka kullan─▒lagelmi┼čtir.

Fatih Sultan Mehmed Han, ─░stanbulÔÇÖu fethettikten hemen sonra ─░stanbulÔÇÖun 12 farkl─▒ yerinde mehterh├óne a├žt─▒rm─▒┼čt─▒r. Bunlar─▒n i├žerisinde Rumelihisar─▒, K─▒z Kulesi, Edirnekap─▒, Beykoz mehterh├óneleri ba┼čl─▒calar─▒d─▒r. Merterh├óne ile ilgili kanunn├ómeyi koyan yine Fatih Sultan Mehmed Han HazretleriÔÇÖdir. Evliy├ó ├çelebiÔÇÖnin Seyahatn├ómeÔÇÖsinde mehterle ilgili bu bilgilere rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r.

Osmanl─▒ÔÇÖda sultan mehteri 12 kat, sadrazam mehteri 9 kat, beylerin mehteri ise 6 kat olarak belirlenmi┼čtir. En k├╝├ž├╝k mehter tak─▒m─▒ 3 kattan olu┼čur. 12 katl─▒ bir mehterde 12 zurna, 12 davul, 12 nakk├óre, 12 zil, 24 cevgen ve bunlara g├Âre de k├Âs bulunur.

Sefere ├ž─▒k─▒l─▒rken sultan─▒n mehteri en ├Ânce yola ├ž─▒kar. Onun pe┼činden sadrazam─▒n, di─čer vezirlerin ve beylerin mehterleri yolda kat─▒l─▒rlar. Bazen bu mehterlere esnaf mehterlerinin de i┼čtirak etti─či olmu┼čtur. Esnaf mehterleri esas itibariyle sivil hayattaki halk─▒n; d├╝─č├╝n-dernek ve e─člencelerinde g├Ârev yapmak i├žin kurulmu┼člard─▒r. Ama bu mehterlerin de bazen birle┼čerek y├╝zlerce sazdan olu┼čan, y├╝zlerce katl─▒ tak─▒mlarla cepheye gittikleri olmu┼čtur. Bu y├╝zden gerek Avrupa kaynaklar─▒ndan gerekse bizim kaynaklar─▒m─▒zdan ├Â─črendi─čimize g├Âre Osmanl─▒ÔÇÖda askerin ┼čevklendirilmesi ve kar┼č─▒ taraf─▒n da moral olarak ├ž├Âkertilmesinde mehter, ├žok cidd├« bir fonksiyon icra etmi┼čtir.

Bu cidd├« fonksiyon sebebiyle Avusturya-Macaristan ─░mpara┬ştoruÔÇÖndan tutun da, Prusya ─░mpara┬ştoruÔÇÖna kadar bir├žok Avrupa kral─▒ mehteri ├Ârnek alarak ona benzer asker├« bandolar olu┼čturmaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Hatt├ó baz─▒ Osmanl─▒ sultanlar─▒n─▒n Avrupa devletlerine mehter tak─▒mlar─▒ hediye etti─či de v├ók├«dir. Hatt├ó 17ÔÇÖnci y├╝zy─▒lda ya┼čanan bir h├ódiseyi ├Ârnek olarak verelim. Bir Avrupa kral─▒, askerlerine verdi─či emirde ┼č├Âyle demi┼čtir: ÔÇťE─čer esir alacaksan─▒z, ┼ču mehter├ón─▒ esir al─▒nÔÇŽÔÇŁ

H├ós─▒l─▒, d├╝nyadaki m├╗s─▒k├« otoritelerinin her birinin kabul etti─či ├╝zere, asker├« bandolar─▒n atas─▒ mehterdir.

Yine Evliya ├çelebiÔÇÖnin Seyahat┬şn├ómeÔÇÖsinden ├Â─črendi─čimize g├Âre ─░stanbulÔÇÖun fethi esnas─▒nda binlerce k├Âs, binlerce davul, binlerce zurna 24 saat, biteviye ├žalm─▒┼čt─▒r.

Maalesef bu muazzam te┼čkil├ót 1826 y─▒l─▒nda II. Mahmud taraf─▒ndan l├ó─čvedilmi┼čtir. Oysa II. Mahmud m├╗s─▒k├«┼činas bir sultand─▒r. Fakat yeni├žeri oca─č─▒n─▒n l├ó─čvedilmesiyle birlikte maalesef mehterh├óneleri kapatm─▒┼č ve Donazetti Pa┼čaÔÇÖy─▒ ─░talyaÔÇÖdan getirterek R├ómi K─▒┼člas─▒ÔÇÖnda M─▒z─▒ka-i H├╝m├óyunÔÇÖu ├žald─▒rm─▒┼čt─▒r. M─▒z─▒ka-i H├╝m├óyun, bizdeki bat─▒l─▒la┼čman─▒n en ├Ânemli mihenk ta┼člar─▒ndand─▒r.

Bu tarihten sonra I. Cihan Harbi ve ─░stikl├ól Harbi d├Ânemlerinde ufak-tefek mehter tak─▒mlar─▒n─▒n kuruldu─čunu g├Ârebiliyoruz. Ancak arada ge├žen bir-iki as─▒r boyunca mehter mar┼č─▒ k├╝lt├╝r├╝ korkun├ž bir repertuar kayb─▒na u─čram─▒┼čt─▒r. Bug├╝n, evvelce Osmanl─▒ h├ókimiyeti alt─▒nda ya┼čam─▒┼č topraklar─▒ gezerken bu cidd├« kayb─▒n ├Ânemli izleriyle kar┼č─▒la┼čabiliyoruz. Mesel├ó 2 sene kadar ├Ânce Tunus televizyonunu izlerken orada mahall├« sazlarla G├╝lbank okundu─čunu ve pe┼činden H├╝cum Mar┼č─▒ÔÇÖn─▒n ├žal─▒nd─▒─č─▒n─▒ duymu┼čtum. ┼×ahsen bundan ├žok etkilendim. Yine mesel├ó, ge├žen sene BosnaÔÇÖya gittik. Bosna eski mill├« mar┼č─▒n─▒ besteleyen Mehmet BAYRAKTAROV─░├ç, Fatih Sultan Mehmed Han BosnaÔÇÖya girerken, Bosna civar─▒ndaki yeni├žeri oca─č─▒ mehter tak─▒m─▒n─▒n FatihÔÇÖi kar┼č─▒lamak i├žin icra ettikleri par├žan─▒n notalar─▒n─▒ bize verdi. Bunlar ├žok ├Ânemli zenginliklerÔÇŽ

Y├╝zak─▒: Peki, mehter m├╗s─▒k├«sinin yak─▒n tarihteki serencam─▒ nas─▒l olmu┼čtur?

Osman SAK: Cumhuriyet devrinde 1952 senesine kadar bir mehterh├óneye rastlam─▒yoruz. ─░lk olarak Demokrat Parti d├Âneminin genelkurmay ba┼čkan─▒ Nuri YAMUT Pa┼ča, ─░sve├žÔÇÖte bulundu─ču bir s─▒rada oran─▒n mill├« ├žalg─▒lar─▒ndan olan gaydalar─▒n ├žal─▒nd─▒─č─▒ bir merasimi g├Âr├╝nce: ÔÇťBizim de folklorik ve m├╝ze ama├žl─▒ da olsa bir mehter tak─▒m─▒m─▒z olamaz m─▒?ÔÇŁ diye sormu┼č ve T├╝rkiyeÔÇÖye d├Ân├╝nce bu y├Ânde ├žal─▒┼čmalara ba┼člam─▒┼čt─▒r.

O d├Ânemde Hasan Tahsin PARSADAN, M├╝nir Nurettin SEL├çUK gibi ki┼čilerin rehberli─činde asker├« b├╝nyede bir mehter tak─▒m─▒ olu┼čturulmu┼čtur. ┼×u anda T├╝rkiyeÔÇÖnin ├že┼čitli yerlerinde var olan mehter tak─▒mlar─▒ genelde Harbiye Mehteri dedi─čimiz o mehterden ilhamla olu┼čturulan tak─▒mlard─▒r.

Biz de ilk sivil te┼čebb├╝s olarak 10 y─▒l ├Ânce Ey├╝pÔÇÖte Mehter├ón-─▒ Ey├╝p SultanÔÇÖ─▒ kurarken ─░stanbulÔÇÖun bir fetih ┼čehri oldu─ču ┼čuuruyla yola ├ž─▒kt─▒k. O zamana kadar sivil bir mehter bulunmuyordu. Daha sonra bu mehteri takiben ├že┼čitli belediyeler b├╝nyesinde de mehter tak─▒mlar─▒ olu┼čturuldu. Biz de son olarak 2004 senesinde ─░stanbul MehterÔÇÖi kurduk ve ┼ču anda be┼č katl─▒ bir mehterimizle bu gelene─či ya┼čatmaya ├žal─▒┼čarak halk─▒m─▒za hizmet vermekteyiz.

Y├╝zak─▒: Mehterde yer alan muhtelif sazlardan bahsettiniz. Bu sazlar─▒n m├╝zikalite olarak temsil ettikleri hakk─▒nda da bilgi verebilir misiniz?

Osman SAK: Mehterde yer alan ├žalg─▒lar farkl─▒ teda├«lere yani ├ža─čr─▒┼č─▒mlara sahiptir. Zurnadan sava┼č meydan─▒nda ki┼čneyip ko┼čturan at seslerini duyar─▒z. Zillerden k─▒l─▒├ž ┼čak─▒rt─▒s─▒n─▒, nakkarelerden ise nal seslerini duyabilirsiniz. Cevgen dedi─čimiz, h├ónendelerin mar┼č okurken ellerinde hil├ól ┼čeklindeki sallad─▒klar─▒ ziller ise atlara tak─▒lm─▒┼č olan zillerin sesini and─▒r─▒r. Davullar top seslerini ihsas ettirirken, k├Âs ise ┼č├óh├« topunun g├╝rleyi┼čini hat─▒rlat─▒r. B├╝t├╝n bunlar bir araya geldikleri zaman ├žok kuvvetli bir ifade g├╝c├╝ olu┼čtururlar. Mehterde atlar─▒n d├Ârtnala, t─▒r─▒s ya da rahvan y├╝r├╝y├╝┼č├╝n├╝ duyabilirsiniz. Sava┼čtaki k─▒l─▒├ž, kalkan seslerini, toplar─▒n g├╝mb├╝rt├╝lerini i┼čitebilirsiniz. Borudan gelen seslerde derinden gelen iniltileri duymak m├╝mk├╝nd├╝r. E─čer mehteri b├╝t├╝n bunlar─▒n fark─▒nda olarak dinlerseniz daha fazla tad al─▒rs─▒n─▒z.

Buraya kadar anlatt─▒klar─▒m sava┼č mehteridir ki ┼ču an T├╝rkiyeÔÇÖdeki mehter tak─▒mlar─▒ da bu t├╝r mehterlerdir. Bir de ince sazlar─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ ve halk─▒n e─člence ihtiyac─▒n─▒ kar┼č─▒layan mehter tak─▒mlar─▒ vard─▒r. Hatt├ó bug├╝n, Trakya b├Âlgesinde d├╝─č├╝nlerdeki davul-zurna ekibi de mehter olarak isimlendirilir.

Yüzakı: Mehter mûsıkîsinin klâsik mûsıkî ile irtibatları nelerdir?

Osman SAK: Mehter m├╗s─▒k├«sinde kullan─▒lan us├╗ller, T├╝rk sanat m├╗s─▒k├«sinde kullan─▒lan us├╗llerin ayn─▒s─▒d─▒r. Ayr─▒ca kendine ait, husus├« bir us├╗l├╝ yoktur. Mehterde mar┼č format─▒nda par├žalar, kahramanl─▒k t├╝rk├╝leri ve tasavvuf m├╗s─▒k├«sinden par├žalar bulunur. Kl├ósik m├╗s─▒k├«nin di─čer b├╝t├╝n formatlar─▒ gibi makama dayal─▒ bir m├╗s─▒k├«dir.

Y├╝zak─▒: Mehter m├╗s─▒k├«si nas─▒l bir his atmosferi olu┼čturmaktad─▒r? Biraz da bundan bahsedebilir misiniz?

Osman SAK: 10 y─▒ld─▒r mehter i┼čiyle ilgileniyorum. Bir ┼čeyi bir sefer, ├╝├ž sefer, on sefer, yirmi bilemedin y├╝z sefer dinledi─činizde art─▒k bir m├╝ddet sonra onu kan─▒ksars─▒n─▒z ve ilk anda uyand─▒rd─▒─č─▒ hisleri art─▒k sizde uyand─▒rmamaya ba┼člar. Enteresand─▒r, mehterde b├Âyle bir ┼čey olmuyor. Mehter par├žalar─▒nda sazlardaki, s├Âzlerdeki ruh h├óli, sizi s├╝rekli etkiliyor, bir eskime olmuyorÔÇŽ Hi├žbir zaman y─▒pranmayan, p├Ârs├╝meyen, bil├ókis etkisi giderek artan bir h├ólet-i r├╗hiye var.

Mehter m├╗s─▒k├«si, insanlardaki civanmertlik ve ┼čecaat duygular─▒n─▒ kuvvetlendiren bir ├Âzelli─če sahipÔÇŽ ─░nsanlar ├╝zerindeki bu t├╝r etkiler m├╝zikologlar taraf─▒ndan incelense ├žok enteresan sonu├žlar ├ž─▒kaca─č─▒na inan─▒yorum. Hatt├ó bu, iyi bir tez konusu da olabilir.

Y├╝zak─▒: G├╝n├╝m├╝zde mehter gelene─činin i├žinde bulundu─ču durum hakk─▒nda neler s├Âylemek istersiniz?

Osman SAK: Mehter gelene─čimizin bug├╝n i├žinde bulundu─ču durum maalesef pek i├ž a├ž─▒c─▒ de─čil. Gerekli sahiplenme yok. Oysa bu gelene─če bir devlet politikas─▒ ├žer├ževesinde sahip ├ž─▒k─▒lmas─▒ gerekmektedir. ├ťlkemizde onlarca konservatuvar vard─▒r. Fakat T├╝rkiyeÔÇÖdeki bunlar─▒n varl─▒─č─▒ bat─▒ m├╝zi─činin ├Â─čretilmesi maksad─▒na mebn├« oldu─ču i├žin T├╝rk sanat m├╝zi─či ya da T├╝rk tasavvuf m├╗s─▒k├«si ile ilgili b├Âl├╝mler olduk├ža az ve yetersizdir. Mehter mus─▒k├«si ile ilgili ise hi├žbir b├Âl├╝m yoktur.

Konservatuvarda mehterle ilgili hi├žbir b├Âl├╝m olmad─▒─č─▒ h├ólde, mehter tak─▒mlar─▒na al─▒nacak ki┼čilerin mutlaka konservatuvar mezunu olmas─▒n─▒n ┼čart ko┼čulmas─▒ gibi h├ódiselerle kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒z oldu. Elbette ki bu ters bir durumdur. Ya i┼č bilmemezlikle ya da art niyetle a├ž─▒klanabilir.

T├╝rkiyeÔÇÖde mevcut olan mehter tak─▒mlar─▒na gelince, bug├╝n AnadoluÔÇÖdaki mehterlerin ├Ânemli bir k─▒sm─▒, maalesef mehter ├Âzelli─činden ├žok uzakt─▒r. Bunlar iyi niyetlerle olu┼čturulmu┼č te┼čekk├╝ller olsa bile netice itibariyle yanl─▒┼č bir yol ├╝zerinde bulunmaktad─▒rlar.

─░stanbulÔÇÖda bulunan K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖna ait mehter ise olduk├ža yetersizdir. Tarih├« T├╝rk M├╝zi─či ad─▒ alt─▒nda olu┼čturulan bu tak─▒m, y├╝r├╝y├╝┼č yapmayan bir sahne mehterinden ibarettir. Ve i├žerisinde mehterin yap─▒s─▒na uygun olmayan, mehterin ger├žek ses de─čerlerini bozan enstr├╝manlar kullan─▒lmaktad─▒r. Bu yetersiz ve yanl─▒┼č durumun mutlaka g├Âzden ge├žirilmesi gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝yorum. K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n en az─▒ndan 12 katl─▒ y├╝r├╝yen bir mehter tak─▒m─▒ mutlaka olmal─▒d─▒r. Bu milletin binlerce y─▒ll─▒k bir k├╝lt├╝r birikimi do─čru bir ┼čekilde ve m├╝mk├╝n olan en ├╝st seviyede de─čerlendirilmelidir. ├ç├╝nk├╝ bug├╝n d├╝nyada fetihler art─▒k k├╝lt├╝rle olmaktad─▒r. M├╗s─▒k├«yle, sanatla ve sporla olmaktad─▒r. E─čer biz k├╝lt├╝rel anlamda kalplerin, g├Ân├╝llerin ve beyinlerin fethini istiyorsak, ├Âz k├╝lt├╝r├╝m├╝ze ait unsurlar─▒m─▒z─▒ do─čru bir ┼čekilde muhafaza etmeliyiz. Ayr─▒ca bunlar, gelecek nesillerde sa─čl─▒kl─▒ bir mill├« ┼čuurun olu┼čmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan da ├žok ├Ânemlidir.

Bug├╝n maalesef halk─▒m─▒z─▒n da mehter hakk─▒nda yeterli bir bilgisi bulunmamaktad─▒r. Bu sebepten halk─▒m─▒z bir tak─▒m all─▒-ye┼čilli-pullu giymi┼č adamlar─▒n ├žalm─▒┼č olduklar─▒, m├╗s─▒k├« de─čeri olmayan par├žalar─▒ bile co┼čkuyla y├╝reklerine basmaktad─▒r. Oysa her i┼č gibi bu da ehline b─▒rak─▒lmal─▒ ve us├╗l├╝nce icra edilmelidir.

Mehter k├╝lt├╝r├╝n├╝n ya┼čay─▒p yayg─▒nla┼čabilmesi, biraz da imk├ón─▒ olan ┼čirketlerin sponsorlu─čuyla m├╝mk├╝n. Bug├╝n ├╝lkemizdeki baz─▒ ┼čirketlerin oda orkestralar─▒ ve senfoni orkestralar─▒ bulunuyor. Ama hi├žbir ┼čirket bir mehter tak─▒m─▒ olu┼čturmaya ├Ân ayak olmu┼č de─čil. Kimse: ÔÇťMill├« k├╝lt├╝r├╝m├╝z├╝ yurtd─▒┼č─▒nda ger├žek g├╝c├╝yle temsil etmek i├žin bir mehter tak─▒m─▒ kurmal─▒y─▒m.ÔÇŁ diye d├╝┼č├╝nm├╝yor. Herkes bir kompleks i├žerisinde. Mill├« de─čerlerimize kar┼č─▒ hassas zannetti─čimiz bir ├žok ┼čirket y├Âneticileri bile a├ž─▒l─▒┼člar─▒nda pop├╝list ┼čark─▒c─▒lara y├╝zlerce milyar lira para verdikleri h├ólde, mehtere ilgi g├Âstermiyor.

Yüzakı: Bu konuyla alâkalı olarak ilâve etmek istedikleriniz nelerdir?

Osman SAK: Son olarak ┼ču iki hususu eklemek istiyorum: Birincisi, mehter tak─▒mlar─▒n─▒n orijinal h├ólleri aynen muhafaza edilmelidir. T├╝rkiyeÔÇÖde bug├╝n ─░stanbul Mehter d─▒┼č─▒ndaki mehterlerin t├╝m├╝nde trompet vard─▒r. Trompet sabit alt─▒ ses basan, metalik bir Avrupa saz─▒d─▒r. Mehterin yap─▒s─▒na ayk─▒r─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ zurnadaki sekiz sesi bo─čmakta ve onu bast─▒rmaktad─▒r. Bu yanl─▒┼č bir durumdur.

─░kincisi ise, mar┼č metinlerinin de ger├žek h├ólleriyle korunmas─▒ gerekmektedir. Ama bug├╝n t├ó Osmanl─▒ÔÇÖdan g├╝n├╝m├╝ze kadar gelmi┼č olan baz─▒ g├╝ftelerdeki s├Âzler de─či┼čtirilmektedir. Oysa bunlar, orijinal h├ólleriyle s├Âylenmelidir.

Y├╝zak─▒: Bu k─▒ymetli r├Âportaj sebebiyle te┼čekk├╝r ederizÔÇŽ

Osman SAK: Ben de mill├« k├╝lt├╝r├╝m├╝ze ait de─čerleri tan─▒tma yolunda g├Âsterdi─činiz gayret sebebiyle sizlere te┼čekk├╝r ederim.