Güzel Âdetlerimizin Yeniden İhyâsı

Do├ž. Dr. Ahmet KAVAS

Yahudiler ve H─▒ristiyanlar─▒n uzun as─▒rlard─▒r terk etmedikleri ├ódetlerinin bir ├«cab─▒ olarak y─▒l─▒n belli zamanlar─▒nda kutlad─▒klar─▒ baz─▒ din├« g├╝nleri vard─▒r. H─▒ristiyan dininin geni┼č co─črafyalarda ve farkl─▒ toplumlar aras─▒nda yay─▒lmas─▒ neticesinde ge├žmi┼čten gelen ├ódetleri kadar, son d├Ânemlerde kutlanmaya ba┼članan din├« g├╝nleri de bulunmaktad─▒r. Bu ├Âzel din├« men┼čeli g├╝nler bir├žok ├╝lkede resm├« tatil kabul edilirken baz─▒lar─▒ ise kilise ├ževrelerinde veya aile muhitlerinde ├«f├ó edilmektedir. 19. y├╝zy─▒l─▒n ilk yar─▒s─▒nda ABDÔÇÖde ortaya ├ž─▒kan Noel kutlamalar─▒ ise iki as─▒rl─▒k bir m├óziye bile sahip olmamas─▒na ra─čmen sadece H─▒ristiyanl─▒─č─▒n de─čil neredeyse b├╝t├╝n insanl─▒─č─▒n ortak miras─▒ h├óline getirilmeye ├žal─▒┼č─▒lmaktad─▒r.

├ťlkemizde, din ad─▒na toplum taraf─▒ndan benimsenmi┼č ne kadar ├ódet varsa son y─▒llarda hemen hepsi KurÔÇÖ├ónÔÇÖda zikredilip edilmemesi noktas─▒ndan ele al─▒nmakta ve e─čer o hususla ilgili bir ├óyet-i ker├«me yoksa derh├ól dind─▒┼č─▒ ├«l├ón edilmektedir. Biraz daha geni┼č d├╝┼č├╝nd├╝klerini iddia edenler ise o konuda g├╝venilir hadis olup olmamas─▒na da ├Ânem verdiklerini ileri s├╝rerek dine sonradan il├óve edildi─či konusunda herkesin hemfikir oldu─ču ├ódetlerin reddedilmesi ├╝zerinde ─▒srarla durmaktad─▒rlar.

Oysa uzun y─▒llard─▒r ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda bile yayg─▒nla┼čmaya ba┼člayan H─▒ristiyanlara mahsus eski ve yeni ├ódetlerin ─░ncilÔÇÖde olup olmad─▒─č─▒ kimsenin akl─▒n─▒n ucuna gelmemektedir. Bunlar─▒ reddetmek i├žin sadece o g├╝nler yakla┼č─▒nca: ┬źBunlar bizim ├ódetimiz de─čil.┬╗ demek k├óf├« gelmemektedir. Hazret-i ─░saÔÇÖn─▒n havarileriyle yedi─či son yemek, g├Â─če y├╝kselmesi, baz─▒ H─▒ristiyan ke┼či┼čleri ad─▒na d├╝zenlenen g├╝nler kutlan─▒rken bunlar─▒n mukaddes kitaplar─▒nda olup olmad─▒─č─▒ konusu bu dinin ya┼čand─▒─č─▒ ├╝lkelerin medyas─▒nda rastgele tart─▒┼čma konusu yap─▒lmamaktad─▒r.1

─░sl├óm toplumlar─▒n─▒n da tabi├« olarak as─▒rlar i├žinde ┼čekillenmi┼č kendilerine mahsus din├« g├╝nleri vard─▒r. ├ľzellikle Hazret-i PeygamberÔÇÖin do─čum g├╝n├╝ geldi─činde kutlanan Mevlid-i Nebev├« en az bin y─▒ll─▒k bir gelene─če sahiptir. ├ťlkemizde k─▒saca ┬źkandiller┬╗ denen Mevlid, Reg├óib, M├«rac ve Berat ile Kadir Gecesi son y─▒llarda b├╝y├╝k bir co┼čkuyla kutlanmaktad─▒r. Hatt├ó Mevlid-i Nebev├« m├╝nasebetiyle bir ay boyunca Mevlid okumalar─▒, ilm├« toplant─▒lar, cami sohbetleri, ├Âzel geceler gibi farkl─▒ kutlamalar yap─▒lmaktad─▒r.

Avrupa s├Âm├╝rgecili─činin bir sonucu olarak maalesef 19. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒ndan itibaren ─░sl├óm ad─▒na ne varsa sorgulan─▒r h├óle gelmi┼čtir. Aradan ge├žen bir bu├žuk as─▒r sonras─▒nda ├Âzellikle din├« e─čitim alan─▒nda ald─▒klar─▒ diplomalar─▒ ve unvanlar─▒ b├╝y├╝k bir dayanak olarak kullananlar─▒n bir k─▒sm─▒ 15 as─▒rl─▒k ─░sl├óm├« ├Ârf ve ├ódetleri bir ┼čarkiyat├ž─▒ mant─▒─č─▒yla tek tek sorgulamay─▒ huy h├óline getirdiler. Oysaki kendilerinden ├Ânceki ├ólimlerin tamam─▒na yak─▒n─▒ KurÔÇÖ├ón h├óf─▒z─▒ olduklar─▒ gibi i├žlerinde ├Ânemli hadis k├╝lliyat─▒n─▒ ezbere bilenler de vard─▒. Onlar─▒n KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖde veya had├«s-i ┼čer├«flerde bu ├ódetlerin kutlanmas─▒ ile ilgili bir delil arama endi┼česi yoktu. ├ç├╝nk├╝ onlar hen├╝z ┼čarkiyat├ž─▒l─▒k mant─▒─č─▒n─▒n esiri olmam─▒┼člard─▒.

Osmanl─▒ toplumunda m├╝b├órek g├╝n ve gecelerin hakk─▒yla kutlanmas─▒ i├žin d├╝zenlenen merasimlere ├žok ├Ânem verilmekteydi. Her sene bu g├╝nlerin geli┼čiyle birlikte ba┼čta devlet erk├ón─▒ olmak ├╝zere b├╝t├╝n toplumu bir heyecan sarard─▒.

Receb ay─▒n─▒n 27. gecesi m├«rac gecesi olup di─čer kandillerde oldu─ču gibi birka├ž g├╝n ├Ânce devlet taraf─▒ndan b├╝t├╝n halk─▒n haberdar olmas─▒ sa─član─▒rd─▒. Bunun i├žin b├╝t├╝n Osmanl─▒ topraklar─▒nda top at─▒lacak yerlerdeki yetkili makamlara haber verilerek m├«rac gecesi ├Âncesinde top atmak ├╝zere haz─▒r olmalar─▒ istenirdi. M├«rac gecesinin olaca─č─▒ ak┼čam namaz─▒nda ba┼člat─▒lan top at─▒┼člar─▒ ertesi g├╝n ikindi vaktine kadar s├╝rerdi. Yats─▒, sabah, ├Â─čle ve ikindi vakitlerinin her birinde ah├óli 21 p├óre top sesi duyuyordu. Bu ├ódet 1835ÔÇÖte II. Mahmud zaman─▒nda Mevlid-i Nebev├« m├╝nasebetiyle ak┼čam namaz─▒ndan ertesi g├╝n ikindi vaktine kadar her vakit be┼čer adet top att─▒r─▒lmas─▒yla ba┼člam─▒┼čt─▒.2

Top sesleriyle m├«rac gecesine ula┼čt─▒klar─▒n─▒ anlayan M├╝sl├╝man ah├óli ayn─▒ zamanda b├╝t├╝n minarelerin de kandillerle ayd─▒nlat─▒ld─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝rd├╝. ─░├žlerinde imk├ón─▒ olanlar da h├ónelerini kandillerle ayd─▒nlat─▒p s├╝slerlerdi. Bal─▒kh├óne Naz─▒r─▒ Ali R─▒za Bey ┬ź─░stanbulÔÇÖda Ramazan Mevsimi┬╗ isimli kitab─▒nda verdi─či bilgilere g├Âre berat ve m├«rac geceleri kandil yak─▒lmas─▒n─▒n III. Murad d├Âneminde ba┼člat─▒ld─▒─č─▒n─▒, Ramazan ay─▒ boyunca kandil yak─▒lmas─▒n─▒n ise I. Ahmed d├Âneminde uygulamaya konan ├ódet oldu─čunu s├Âyler. Gerek iftar vakti, gerekse imsak vakti gibi anlar, m├╝b├órek g├╝n ve geceler M├╝sl├╝man ah├óli i├žin birer ├ódet h├óline gelmi┼čti.

M├«rac kandili yakla┼čt─▒─č─▒nda ─░stanbul kad─▒s─▒ bu g├╝n├╝n duyurulmas─▒ i├žin bir ├«l├óm haz─▒rlar ve bununla birlikte me┼č├«hat makam─▒ da d├╝zenledi─či tezkere ile birlikte Hil├ófet Makam─▒ÔÇÖna arz ederlerdi. M├╝b├órek gecelerden her birisi i├žin ├Âzel bir s─▒fat kullan─▒lmaktayd─▒: Leyle-i Mevlid-i Feyz-i N├╗r veya Vil├ódet-i B├óhir├╝ÔÇÖs-Sa├ódet, Leyle-i Ber├ót-─▒ Ma─čfiret, Leyle-i Mir├óc├╝ÔÇÖn-Neb├« B├óis-i Ma─čfiretni┼č├ón, Leyle-i Mir├óc Sa├ódet-i ─░btih├óc veya Leyle-i M├╝b├óreke-i Mir├óc B├óhir├╝ÔÇÖl-─░btih├óc gibi.

Bir taraftan bu gecelere h├╝rmet di─čer taraftan bu m├╝b├órek gecelerde ya┼čanan m├ónev├« co┼čku sebebiyle, kandillerin huzur i├žinde idrak edilmesi i├žin b├╝t├╝n minarelerin kandillerle ayd─▒nlat─▒lmas─▒ ve s├╝slenmesine dair bizzat Padi┼čah─▒n iradesinin zuhur etmesi sa─član─▒yordu. Yani o g├╝n├╝n tabiriyle ┬źol leyle-i m├╝b├órekeye h├╝rmet ve in┼čir├óh-─▒ sud├╗r-i m├╝ÔÇÖmin├«ne ri├óyet i├žin leyle-i mezk├╗rede bilc├╝mle cev├óm├« ve mes├ócid ├«k├ód-i kan├ódil ile tenv├«r ve tezy├«n olunmak ├ódet-i m├╝stahsene-i Saltanat-─▒ SeniyyeÔÇÖden┬╗ say─▒lmaktayd─▒.3

Osmanl─▒ toplumu m├«rac gecesinin verdi─či feyz ile co┼čarken bu gecelerin tertibinde vazife alan cami ve mescit g├Ârevlisi imamlar da m├«rac gecesine mahsus bir gelirle (av├óid) veya do─črudan Padi┼čahÔÇÖ─▒n ikram─▒ olan bir mebl├ó─č ile (atiyye-i seniyye) taltif edilmekteydiler. Sarayda g├Ârevli imamlara, m├╝ezzinlere, k├╝rs├╝ ┼čeyhlerine, K├ódirih├óne ┼čeyhine bizzat Padi┼čahÔÇÖ─▒n hazinesinden (ceyb-i H├╝m├óyun) bir miktar para verilmekteydi. Hicr├« 1322 y─▒l─▒ Receb ay─▒nda idrak edilen m├«rac gecesi vesilesiyle M├óbeyn-i H├╝m├óy├╗nÔÇÖdan, birinci imama 2000 kuru┼č, ikinci imama 1500 kuru┼č, k├╝rs├╝ ┼čeyhine 1080 kuru┼č, K├ódirih├óne ┼čeyhine 2000 kuru┼č, m├╝ezzinlere toplam 8100 kuru┼č, Ba─čdad├« Ali EfendiÔÇÖye 1000 kuru┼č, ba┼čka bir imama da 500 kuru┼č olmak ├╝zere toplam olarak 16180 kuru┼č verilmesi kararla┼čt─▒r─▒ld─▒. Bunlardan sadece K├ódirih├óne ┼čeyhine 2000 kuru┼č yerine 1600 kuru┼č ve m├╝ezzinlere de 8100 kuru┼č yerine toplam 6480 kuru┼č verildi. M├«rac gecesi dolay─▒s─▒yla Padi┼čahÔÇÖ─▒n iltifat─▒na mazhar olanlar─▒n her biri ald─▒klar─▒ bu mebl├ó─č─▒ resm├« bir evrak─▒ imzalayarak teslim alm─▒┼člard─▒.4

G├╝n├╝m├╝z toplumunda ge├žmi┼čin kandil gecelerini aratmayacak kutlamalar d├╝zenlenmesi ├ódetlerimizin yeniden ihy├ós─▒ i├žin ├╝mitv├ór olmam─▒z─▒ temin etmektedir. Diyanet ─░┼čleri Ba┼čkanl─▒─č─▒ gibi resm├« kurumlar─▒m─▒z─▒n faaliyetleri kadar, g├Ân├╝ll├╝ te┼čekk├╝llerin bu gecelerin b├╝y├╝k bir co┼čkuyla ya┼čat─▒lmas─▒ i├žin g├Âsterdikleri gayretleri, gelecek nesillere b─▒rakaca─č─▒m─▒z en g├╝zel ├Ârnek davran─▒┼člar─▒m─▒z aras─▒nda yer alacakt─▒r.

1 Ahmet KAVAS, ┬źL├óik FransaÔÇÖn─▒n Antil├óik Tatilleri┬╗, Y├╝zak─▒ Dergisi, say─▒: 17, Temmuz 2006, s. 58-61.
2 Ba┼čbakanl─▒k Osmanl─▒ Ar┼čivi (BOA), Bab─▒├óli Evrak Odas─▒-BEO, n. 66570, tarih: 25 Receb 1314.
3 BOA, İrâde Dâhiliye, n. 66877.
4 BOA, YRK. TNF, 8/21, tarih: 27 Receb 1322.