K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča ve TophaneÔÇÖdeki Cami

Can ALPG├ťVEN├ç
Emrindeki filo ile bozgun i├žinde zafer kazanan amiral:


25 May─▒s 1571’de, Papa V. Pius’in gayretiyle, Papal─▒k, Venedik ve ─░spanya aras─▒nda ├╝├žl├╝ bir ittifak imzalanarak-ki bu ittifaka daha sonra ba┼čka devletler de girecektir- g├╝├žl├╝ bir donanma meydana getirilmi┼č, K─▒br─▒s’─▒n Osmanl─▒’n─▒n eline ge├žmesinin ├Ânlenmesi ama├žlanm─▒┼čt─▒. Hollanda valisi Amiral Don Juan d’Autriche komutas─▒ndaki Ha├žl─▒ donanmas─▒, ├Ânce ─░talya’n─▒n g├╝ney ucundaki Messina’da toplanm─▒┼č, sonra da Do─ču Akdeniz’e do─čru yola ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Hedef K─▒br─▒s’─▒ geri almakt─▒!

CENK G├ľRENLER N─░YE SUSAR?

M├╝ttefiklerin muhtemel K─▒br─▒s sald─▒r─▒s─▒n─▒ ├Ânlemek, Venedik donanmas─▒n─▒ ve Dalma├žya sahillerini vurmak ├╝zere, Akdeniz’e II. vezir Pertev Pa┼ča kumandas─▒nda b├╝y├╝k bir donanma g├Ânderildi. K─▒br─▒s’─▒n fethine kat─▒lan Kaptan-─▒ Derya M├╝ezzinz├óde Ali Pa┼ča da emrindeki gemilerle Mora k─▒y─▒s─▒ndaki ana donanmaya kat─▒ld─▒. O g├╝nlerde (27 May─▒s 157) Bat─▒ Cezayir Beylerbeyi olarak g├Ârevde bulunan Ulu├ž Ali Pa┼ča da emrindeki 18 par├ža gemiyle donanmaya iltihak etti. M├╝ttefik Ha├žl─▒ donanmas─▒n─▒n gelmekte oldu─čunun anla┼č─▒lmas─▒ ├╝zerine toplanan sava┼č meclisinde, d├╝┼čman─▒n k├Ârfezde kar┼č─▒lanmas─▒ ve savunma sava┼č─▒ yap─▒lmas─▒ teklifine, Kaptan-─▒ Derya M├╝ezzinz├óde Ali Pa┼ča yana┼čmad─▒, sald─▒r─▒ sava┼č─▒na karar verildi.

Taarruz sava┼č─▒n─▒n yanl─▒┼čl─▒─č─▒ ├╝zerinde ─▒srar eden Ulu├ž Ali Pa┼ča, sald─▒r─▒n─▒n hi├ž olmazsa sahilden uzakta yap─▒ imas─▒ gerekti─čini s├Âyledi. Pa┼ča, bu iste─činin de kabul edilmemesi ├╝zerine, ├Âfkesinden sakal─▒n─▒ yolarak:

ÔÇťHayrettin Pa┼ča ve Turgut├ža (Turgut Reis) ile cenk
g├Ârenler ni├žin susarlar? Donanma sahilden uzak
olmal─▒d─▒r. Top mermisi isabet edince, batma ihtimali
kar┼č─▒s─▒nda, gemiler k─▒y─▒ya y├Ânelir; bu da askerin bozguna
u─čramas─▒ demektir.ÔÇŁ diye ba─č─▒rd─▒, fakat karar─▒ de─či┼čtiremedi.

Ulu├ž Ali Pa┼ča’n─▒n, d├╝┼čman taraf─▒n─▒n tan─▒mas─▒n─▒ ├Ânlemek i├žin, donanma komutanlar─▒na ait gemilerin fenerlerinin ├ž─▒kar─▒lmas─▒, b├╝y├╝k bayrak ve fl├ómalar─▒n ├žekilmemesi hususundaki tavsiyelerine de kulak as─▒lmad─▒.

KAPTAN-I DERYA ┼×EH─░T D├ť┼×├ťYOR

Osmanl─▒ donanmas─▒ ─░nebaht─▒ K├Ârfezi’nden ├ž─▒k─▒p Kefalonya ├Ânlerindeki d├╝┼čman donanmas─▒na taarruza ge├žti─či s─▒rada, merkez filosuna Kaptan-─▒ Derya M├╝ezzinz├óde Ali Pa┼ča, sa─č kanat filosuna Ulu├ž Ali Pa┼ča, sol kanada ise ┼×uluk Mehmed Bey komuta ediyordu. D├╝┼čman amirali, kendisine sald─▒ran teknenin Kaptan-─▒ Derya’ya ait oldu─čunu fenerlerinden fark edip, b├╝t├╝n donanmay─▒ bu gemi ├╝zerine y├╝r├╝tt├╝. Sol cenah filo komutan─▒ ┼×uluk Mehmed Bey, merkeze yard─▒ma ge├žti─či s─▒rada bir kur┼čunla ┼čehit d├╝┼čt├╝. Bir m├╝ddet sonra, Kaptan-─▒ Derya M├╝ezzinz├óde Ali Pa┼ča da, aln─▒ndan vurularak ┼čehitler kervan─▒na kat─▒ld─▒ ve gemisi d├╝┼čman─▒n eline ge├žti. Gemideki Kaptan-─▒ Derya sanca─č─▒ indirilerek yerine Ha├žl─▒ bayra─č─▒ ├žekilmi┼č, ayr─▒ca Pa┼ča’n─▒n kesik ba┼č─▒, bir m─▒zra─ča ge├žirilerek bayra─č─▒n yan─▒na as─▒lm─▒┼čt─▒. Merkezi yok olmaktan kurtarmak i├žin yap─▒lan b├╝t├╝n te┼čebb├╝sler neticesiz kald─▒. D├╝┼čman, Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒ yak─▒p ge├žmi┼čti.

Sava┼č─▒n ba┼čar─▒l─▒ tek kumandan─▒ Ulu├ž Ali Pa┼ča idi. B├╝y├╝k denizci, emri alt─▒ndaki sa─č cenah filosuyla bozgun i├žinde ├ódeta bir zafer kazanarak d├╝┼čman─▒n sol cenah─▒n─▒ darmada─č─▒n etti. Kar┼č─▒ cenah─▒ndaki Malta gemilerini yakt─▒, amiralin gemisini zapt etti, Amiral Giustiniani’nin ba┼č─▒n─▒ kendi eliyle kesip Ha├žl─▒ donanmas─▒n─▒n sol kanad─▒n─▒ tamamen bozguna u─čratt─▒. Ayr─▒ca d├╝┼čman─▒n sa─č cenah─▒na da b├╝y├╝k zararlar verdirdi. Merkez filosunun tamamen mahvoldu─čunu g├Âr├╝nce, donanmadan kurtard─▒─č─▒ 40 par├ža gemiyle Modon ├╝zerinden ─░stanbul’a do─čru a├ž─▒l─▒p gitti.

***

Ulu├ž l├ókab─▒yla an─▒lan Ali Pa┼ča, riv├óyete g├Âre G├╝ney ─░talya (Kalabriya) do─čumludur. 20 ya┼člar─▒nda, papaz olmak ├╝zere Napoli’ye giderken bindi─či gemi, Cezayirli Ali Ahmet Reis taraf─▒ndan ele ge├žirilince, Osmanl─▒’ya esir d├╝┼čt├╝. 14 y─▒l forsada ├žal─▒┼čt─▒ktan sonra, M├╝sl├╝man olup Ali ad─▒n─▒ ald─▒, ard─▒ndan ├ózat edildi ve Barbaros’un yan─▒nda yeti┼čti. 1548’de Turgut Reis’in maiyetine giren Ulu├ž Ali, Mehdiye ve Cerbe Sava┼člar─▒’nda ba┼čar─▒l─▒ hizmetlerde bulundu. 1560’da ─░zmir Sancakbeyi, 1568’de Turgut Pa┼ča’n─▒n (reis) ┼čeh├ódeti ├╝zerine Trablusgarp Beylerbeyi tayin edilen Pa┼ča, 5 ay bu g├Ârevde kald─▒ktan sonra, ayn─▒ y─▒l Bat─▒ Cezayir Beylerbeyi oldu. Ulu├ž Ali Pa┼ča, Tunus halk─▒n─▒n kendisine m├╝racaat─▒ ├╝zerine Tunus’u fethetti. Daha sonra, b├Âlge halk─▒n─▒n deste─čiyle End├╝l├╝s M├╝sl├╝manlar─▒n─▒n yard─▒m─▒na ko┼čtu, ─░spanyol ┼čehirlerini ya─čmalad─▒.

SEKİZ AYDA 250 PARÇA GEMİ

─░nebaht─▒ bozgununa ├╝z├╝l├╝p, Edirne’den ─░stanbul’a gelen Sultan II. Selim, Sadrazam Sokullu Mehmet Pa┼ča’ya, derhal yeni bir donanma in┼ča edilmesini emretti. ─░nebaht─▒’da b├╝y├╝k k├óbiliyet ve ba┼čar─▒ g├Âsteren Ulu├ž Ali Pa┼ča’ya, -28 Ekim 1571 ‘de- Kaptan-─▒ Deryal─▒k, Cezayir Beylerbeyli─či r├╝tbesi ve K─▒l─▒├ž l├ókab─▒n─▒ verdi. Ulu├ž olan lakab─▒n─▒, d├╝┼čman donanmas─▒n─▒ k─▒l─▒├ž gibi yar─▒p ge├žti─činden, ┬źK─▒l─▒├ž┬╗ a ├ževirdi.

Akdeniz’deki sahil ve adalar─▒n korunabilmesi i├žin, adeta yok olan Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n, ├žok acele in┼čas─▒na ihtiya├ž vard─▒. B├╝t├╝n bir k─▒┼č mevsimi, Osmanl─▒ tersanelerinde yo─čun bir faaliyet g├Âsterilerek yeniden m├╝kemmel bir donanma haz─▒rland─▒. ├ľyle ├žal─▒┼č─▒ld─▒ ki; K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča 13 Haziran 1572’de, 250 par├žadan meydana gelen b├╝y├╝k bir donanmayla tekrar Akdeniz’e a├ž─▒ld─▒. Sekiz ay sonra, Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒ yeniden kar┼č─▒lar─▒nda g├Âren Ha├žl─▒lar, hayalet g├Ârm├╝┼č gibi b├╝y├╝k bir ┼ča┼čk─▒nl─▒─ča u─črad─▒lar. ─░spanyollar sava┼č─▒ g├Âze alamay─▒p b├Âlgeden ka├žt─▒, Yenedikliler Osmanl─▒ ile bar─▒┼č anla┼čmas─▒ imzalamak zorunda kald─▒.

Kaptan-─▒ Deryal─▒k g├Ârevini ├Âl├╝m├╝ne kadar s├╝rd├╝ren
K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča, ─░stanbul tersanesinin geni┼čletilmesinde,
gemilerin daha b├╝y├╝k ve g├Âsteri┼čli yap─▒lmas─▒nda b├╝y├╝k
rol oynam─▒┼č, k├╝rek ├žekmeyi kolayla┼čt─▒racak ve gemileri
h─▒zland─▒racak ├Ânemli yenilikler ke┼čfetmi┼čtir.

KAPTAN-1 DERYADEG─░LM─░S─░N?

Kaptan-─▒ Derya K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča, 1587’de in┼ča ettirdi─či
k├╝lliyesi i├žin, devrin padi┼čah─▒ Sultan III. Murad’a
ba┼čvurarak, Tophane’de bir cami yapt─▒rmak istedi─čini
s├Âyler. Padi┼čah da latife olarak ┼č├Âyle buyurur:

ÔÇťKaptan-─▒ Derya de─čil misin, camini deryaya yapt─▒r, ne diye benim topra─č─▒ma g├Âz dikiyorsun?ÔÇŁ

Bu s├Âz ├╝zerine ├╝nl├╝ amiral, Tophane sahilindeki b├╝y├╝k birdeniz par├žas─▒n─▒ doldurtur ve K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča K├╝lliyesi bu alanda in┼ča edilir. Bug├╝n denizden olduk├ža i├žeride kalan k├╝lliyenin 19’uncu as─▒rdan ├Ânce, sahil kenar─▒nda yer ald─▒─č─▒, eski grav├╝rlerde a├ž─▒k├ža g├Âr├╝lmektedir. ─░stanbul Tophane meydan─▒nda bulunan K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča K├╝lliyesi; cami, sebil, t├╝rbe, medrese ve hamamdan meydana gelir. Pek ├žok kaynakta Ayasofya’n─▒n k├╝├ž├╝k bir ├Ârne─či olarak tan─▒mlanan cami, mimar├« kurulu┼č bak─▒m─▒ndan ger├žekten Ayasofya’y─▒ and─▒r─▒r. Mimar Sinan, K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča Camii’ nde, uzun meslek hayat─▒n─▒n son b├╝y├╝k eseri olmas─▒na ra─čmen, hem k├╝├ž├╝k ├Âl├ž├╝de bir Ayasofya pl├ón─▒ ortaya koymu┼č, hem de Osmanl─▒ d├Ânemi T├╝rk mimar├«sinin b├╝t├╝n unsurlar─▒n─▒ kullanarak ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ bir uygulama sergilemi┼čtir. Caminin c├╝mle kap─▒s─▒ ├╝zerinde yer alan, ┼×air Ulv├«”nin yazd─▒─č─▒ kit├óbede:

Cehd edip yaptı bu zîbâ camii
┼×├«r-i meydan ol Ali Pa┼ča benam
Ehl-i diller dediler târîhini
Oldu a’l├ó c├ómiin Beyt├╝lharam

m─▒sralar─▒ yap─▒n─▒n 1580′ de (h.988) tamamland─▒─č─▒n─▒ g├Âsterir.

KUZEY DUVARI YOLA FEDA OLDU

K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča Cami ve T├╝rbesi, bir avlu i├žinde yer al─▒r. Avluya girilen be┼č kap─▒dan en ├Ânemlisi kubbeli ve kit├óbeli olan ve mimar├«si 16’nc─▒ asra inen do─ču kap─▒s─▒d─▒r. 1958’de, Kemeralt─▒ ve Meclis-i Mebusan caddeleri geni┼čletilip Tophane Meydan─▒ yeniden d├╝zenlenirken kuzey cephesi y─▒kt─▒r─▒larak, daha geriye al─▒n─▒r, eski duvar─▒n caddeye bakan d─▒┼č y├╝z├╝ndeki bir s─▒ra d├╝kk├ón da ortadan kal kar.

K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča Camii’nin yar─▒m kubbelerle derinlemesine y├Ânlendirilmi┼č orta mek├ón─▒n─▒n ├╝├ž yan─▒ mahfillerle ├ževrili, mihrab─▒ ├ž─▒k─▒nt─▒l─▒ , son cemaat yeri ├žift revakl─▒d─▒r. Minaresinin g├Âvdesi ve petek b├Âl├╝m├╝ ├žubuklu, ┼čerefe ├ž─▒kmalar─▒ stal├óktitli, korkuluklar─▒ i┼člemeli, k├╝l├óh─▒ kur┼čun kapl─▒d─▒r. Camiin beyaz mermerden minberi ve m├╝ezzin mahfili itina ile i┼členmi┼čtir.

Mihrap, beyaz mermerdendir; iki yan─▒ tepe pencereleri hizas─▒na kadar karanfil, l├óle, g├╝l, benzeri ├ži├žek ve yaprak desenli nefis ├žinilerle kapl─▒d─▒r. Mihrab─▒n tam ├╝st├╝nde ├žiniden bir madalyon bulunur. Mihrap ├ž─▒k─▒nt─▒s─▒n─▒n i├žindeki d├Ârt alt pencerenin tepesine l├ócivert zeminli ├žini panolar konulmu┼č, bunlar ├╝zerine beyaz hatla ┬źBesmele┬╗ ve ┬źF├ótiha S├╗resi┬╗ yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Caminin 30 adet alt penceresinin ├╝stlerinde, i├žinde ├óyetlerin yaz─▒l─▒ oldu─ču ├žini panolar vard─▒r. B├╝y├╝k kubbenin i├ži k─▒rm─▒z─▒ ve mavi renklerin h├ókim oldu─ču kalem i┼či nak─▒┼člarla bezelidir.

Kesme k├╝feki ta┼čtan yap─▒lm─▒┼č olan K─▒l─▒├ž Ali Pa┼ča T├╝rbesi ise, camiin k─▒ble taraf─▒nda, denize yak─▒n yerde, sekizgen g├Âvdeli, kubbesi kur┼čun kaplamal─▒ ve i├ž i├že ├žifte kubbeli bir yap─▒d─▒r. ─░├ž s├╝tunlar─▒n g├Âvdeleri beyaz mermer, ba┼čl─▒klar─▒ baklaval─▒d─▒r. 1586’da, Akdeniz’e a├ž─▒lan donanmaya, ya┼čl─▒l─▒─č─▒ ve hastal─▒─č─▒ sebebiyle riy├óset edemeyen Pa┼ča, bir y─▒l sonra 25 Haziran 1587’de vefat eder ve 1580 y─▒l─▒nda yapt─▒rd─▒─č─▒ t├╝rbeye defnedilir.