Duygular─▒ ve Kendimizi Y├Ânetmek

Turgay ┼×─░R─░N
turgay@yuzaki.com

Hazret-i Eb├╗ H├╝reyre -rad─▒yall├óhu anh- anlat─▒yor: “Ras├╗lullah -aleyhissal├ót├╝ vessel├óm- buyurdular ki: ┬źKuvvetli/kimse, (g├╝re┼čte hasm─▒n─▒ yenen) pehlivan de─čildir. Hakik├« kuvvetli kimse, ├Âfkelendi─či zaman nefsini yenen kimsedir.┬╗”)

Duygular─▒n ├Âneminden bir ├Ânceki say─▒da az-├žok bahsetmeye ├žal─▒┼čt─▒k. Bu say─▒da da mevzuyla alakal─▒ bir di─čer ├Ânemli mesele olan kendimizi y├Ânetmek ├╝zerinde durmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒z. Bu hususta duygular─▒ kontrol, kendini y├Ânetmenin temelinde yer alan en ├Ânemli ├Âzelliktir ┼č├╝phesiz. Zira duygular, insan hayat─▒n─▒n vazge├žilmez unsurudur. Bizler hayat─▒ duygularla ya┼čar─▒z. Ancak hemen her durumda bizde meydana gelen duygu ├žalkant─▒lar─▒n─▒ yeri geldi─činde dizginleyebilmek, ba┼čar─▒ ve huzurun teminat─▒d─▒r. Bu kabiliyete sahip fertler i├žin hayat daha kolay, mutlu ve doyum veren bir h├óle d├Ân├╝┼čm├╝┼č demektir.

Belki de i├ž tahriklere kar┼č─▒ koyabilmekten daha temel bir psikolojik k├óbiliyet yoktur. T├╝m duygular, tabiatlar─▒ gere─či, bir ┼čekilde davran─▒┼člar─▒n yolunu a├žt─▒klar─▒ndan, hiss├« kontrol├╝n kayna─č─▒d─▒r. Bu sebeple ne ┼čekilde olursa olsun, gel i┼čtirilecek olan bir ┬źki┼čisel geli┼čim┬╗ anlay─▒┼č─▒, duygular─▒n kontrol├╝n├╝ listesine almal─▒d─▒r.

Her sistemde oldu─ču gibi ─░sl├óm da duygular─▒ kendi sistemi i├žinde incelemektedir. ─░sl├óm dini, duygular─▒n kontrol├╝ ├╝zerinde ├Ânemle durur. Kur’├ón-─▒ Ker├«m ve had├«s-i ┼čer├«flerde bunlar─▒n ├Ârneklerine bol miktarda rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r. ├ťstelik ─░slam sadece menf├« duygular─▒ de─čil ayn─▒ zamanda fazla oldu─ču takdirde zararl─▒ olabilecek duygular─▒ da kontrol alt─▒na almay─▒ emretmi┼čtir.

“─░nsanlara kad─▒nlar, o─čullar, y├╝klerle alt─▒n ve g├╝m├╝┼č y─▒─č─▒nlar─▒, salma atlar, davarlar, ekinler kab├«linden a┼č─▒r─▒ sevgiyle ba─član─▒lan ┼čeyler ├žok s├╝sl├╝ g├Âsterilmi┼čtir. H├ólbuki bunlar d├╝nya hayat─▒n─▒n ge├žici faydalar─▒n─▒ sa─člayan ┼čeylerdir. Oysa var─▒lacak yerin (ebed├« hayat─▒n) b├╝t├╝n g├╝zellikleri Allah kat─▒ndad─▒r.” (├él-i ─░mran s├╗resi, 3/14)

├éyette de g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi normalin ├╝st├╝nde herhangi bir ┼čeye de─čer atfetmeye ya da a┼č─▒r─▒ ba─članmaya kar┼č─▒ bir tavsiye vard─▒r. Bu da normali a┼čan duygular─▒n kontrol edilmesi gerekti─čini g├Âstermektedir.

├ľzetle din, duygular─▒ kendi sistemi i├žinde de─čerlendirmi┼č ve kontrol mekanizmas─▒n─▒ devreye sokarak m├╝’minlere duygular─▒n─▒ kontrol etmelerini telkin etmi┼čtir. Bu sebeple, geli┼čim yolculu─čunda olan bir m├╝’minde bulunmas─▒ gereken hus├╗siyetlerden en temeli ┬źduygular─▒ kontrol┬╗d├╝r. ─░sl├óm, m├╝’minlerin vas─▒flar─▒ aras─▒nda bunu g├Ârmek istemektedir.

─░sl├óm e─čitim ve geli┼čim anlay─▒┼č─▒nda duygular─▒n merkezi olarak kabul edilen ┬źkalbin┬╗ e─čitilmesi ┼čartt─▒r. Zira kalp, e─čitilmez ve yumu┼čat─▒lmazsa, ├«man oraya k├ómil m├ón├óda yerle┼čmez. Bu sebeple ─░sl├óm, kalbi ┬źAllah’─▒n evi┬╗ olarak g├Ârm├╝┼č, kalp k─▒rmay─▒ ┬źK├óbe’yi y─▒kmak┬╗la e┼čde─čer saym─▒┼čt─▒r. Mutasavv─▒flar da kalbin bir ayna oldu─čunu ve bu ayna parlat─▒ld─▒k├ža, tek ve bir olan Allah’─▒n s─▒fatlar─▒n─▒n bu aynada yans─▒yaca─č─▒n─▒ bildirmi┼člerdir.

Kalp e─čitimi, beraberinde nefsin de e─čitimini gerektirmektedir. Zira her ikisi de insan─▒n ├╝├ž ana merkezinden (kalp, nefs ve ak─▒l) biridir. Kalbin, yani duygular─▒n kontrol├╝, nefsin derecesinin de bir g├Âstergesidir. Bu sebeple kalbin geli┼čebilmesi i├žin, nefsin de kontrol edilmesi, zapt edilmesi gereklidir.

Peki, nefsi zapt etmek, yani modern tabirle kendini y├Ânetmek i├žin ne yapmak l├óz─▒md─▒r? Bunun i├žin baz─▒ ahl├ók├ž─▒lar, hemen akl─▒n g├╝c├╝ne m├╝racaat etmeyi ve onun muh├ókemesini, baz─▒lar─▒ da, irade terbiyesini, ┼čehev├« arzulardan ve duygulardan s─▒yr─▒lmay─▒, bu duygular─▒ tenkit etmeyi, gen├ž ya┼člardan itibaren ahl├ók├« e─čitimi ve her an nefs├« hazlarla m├╝cadeleyi tavsiye etmektedir. Kur’├ón-─▒ Kerim’de ise bu soruya cevap olarak Allah; oru├ž tutmak, namaz k─▒lmak, zinadan uzak durmak, ├«tik├ófa ├žekilmek, i├žki, kumar ve fal oklar─▒ndan uzak durmak ilh. pek ├žok hususu vurgulamaktad─▒r.

─░sl├óm ahl├ók├ž─▒lar─▒ eserlerinde ┬źhisleri terbiye┬╗ (duygular─▒n terbiyesi) ├╝zerinde geni┼č├že durmu┼člard─▒r. His ve duygular─▒n terbiyesinden maksat, arzu ve tem├óy├╝ller kar┼č─▒s─▒nda kalbi, ├Âl├ž├╝l├╝ ve m├╗tedil bir h├óle getirmektir. Ayr─▒ca vicdan─▒ ve kalbin safl─▒─č─▒n─▒ korumakt─▒r. Bu konu tasavvufta da nefsin kontrol├╝ olarak an─▒lmaktad─▒r. ┬ź─░’tidal┬╗ kelimesi hemen hemen bu anlamlar─▒ ta┼č─▒maktad─▒r. Ayr─▒ca ahl├ók kitaplar─▒n─▒n ┬źfazilet ve rezile┬╗ b├Âl├╝mlerinde nefsin kontrol├╝nden ve ruhun kuvvetlerinin e─čitiminden uzun uzun bahsedilmektedir.

─░sl├óm ├ólimlerine g├Âre his ve duygular─▒n terbiyesinden maksat; arzu ve tem├óy├╝llerle kalb├« tesirlerin ├Âl├ž├╝l├╝ ve m├╗tedil bir h├óle gelmesini temin etmek, b├Âylece vicdan ve kalbin safl─▒─č─▒n─▒ korumakt─▒r. Bunun i├žin de ┼ču esaslar─▒ dikkatle yerine getirmek gerekir:

1. Ruhta d├óima g├╝zel his, duygu, hak, do─čruluk, hay─▒r, fazilet sevgisi gibi duygu ve meyilleri, davran─▒┼člarla kuvvetlendirmek, bu duygular─▒ uyarmak ve meydana ├ž─▒karmak i├žin her f─▒rsat─▒ kullanmak…

2. K├Ât├╝ his ve duygular─▒n ruh ├╝zerindeki menf├« tesirlerini, ├Âzellikle k├Ât├╝ olan temay├╝lleri yok etmeye ├žal─▒┼čmak…

3. Hiddetli, ├╝z├╝nt├╝l├╝ veya heyecanl─▒ oldu─čumuz bir zamanda, kendimize sahip, nefsimize h├ókim olmadan hi├žbir icraatta bulunmama meziyetini kazanmak…

Kl├ósik kitaplar─▒m─▒zda vicdan denilen mekanizma ile duygu ve fiiller aras─▒nda kurulan ba─člant─▒lar dikkat ├žekicidir. ┼×u bir ger├žektir ki fiillerin duygulara tesiri vard─▒r. Bu anlamda, yapt─▒ ─č ─▒m─▒z fiillerin sonucunda bizde birtak─▒m duygular olu┼čur. Pi┼čmanl─▒k veya mutluluk, ├Âfke veya kayg─▒ gibi duygular bunlara ├Ârnek verilebilir. Ayn─▒ zamanda duygular─▒m─▒z─▒n da fiillerimize etkisi vard─▒r. Nitekim ├Âfkeliyken yap─▒lan davran─▒┼člar─▒n ├žok fazla kontroll├╝ olamayaca─č─▒ ortadad─▒r. Ayn─▒ zamanda engellenme ve a┼č─▒r─▒ ├╝z├╝nt├╝ durumlar─▒nda da sa─čl─▒kl─▒ kararlar veremeyebiliriz. T├╝m bunlar bize duygular─▒m─▒z─▒n da davran─▒┼člar─▒m─▒za etkide bulundu─čunu g├Âstermektedir. ─░nsan─▒n kendini y├Ânetmesi i├žin ├Âncelikle olumlu ve olumsuz duygular─▒ndan haberd├ór olmas─▒ gereklidir. Olumsuz duygular, dikkati kendi tak─▒nt─▒lar─▒na ├ževirip zihnin oda─č─▒n─▒ de─či┼čtirme ├žabas─▒n─▒ aksat─▒rlar. Bu y├╝zden mesel├ó klinik depresyonda olanlarda kendine ac─▒ma, keder, umutsuzluk, ├žaresizlik d├╝┼č├╝nceleri t├╝m di─čer d├╝┼č├╝ncelere bask─▒n ├ž─▒kmaktad─▒r. ─░┼čte bu noktada duygular yo─čunla┼čmay─▒ bast─▒rd─▒─č─▒nda veya motivasyonu k─▒r─▒c─▒ negatif etkiler g├Âstermeye ba┼člad─▒─č─▒nda duygular─▒ kontrol edebilmek ve kendini motive ederek, olumsuz duygular─▒n engel oldu─ču i┼če tekrar d├Ânebilmek ├Ânemli bir yetenek ve ba┼čar─▒d─▒r. ├ľte yandan olumlu motivasyonun, (heves, co┼čku, g├╝ven duygular─▒n─▒n harekete ge├žirilmesi) ba┼čar─▒daki rol├╝n├╝ de vurgulamak gerekir. Olumsuz duygular, ruh h├ólini menf├« y├Ânde etkilemekte hatt├ó y├Ânlendirmektedir. Ruh h├ólindeki hafif de─či┼čiklikler bile d├╝┼č├╝nce s├╝recini sarsmaktad─▒r. ─░mtihan kayg─▒s─▒ bunun en g├╝zel ├Ârneklerinden biridir. Genel olarak kayg─▒, akl─▒ zay─▒flatmakta, hatt├ó zihnimizdeki kayg─▒ d├╝zeyi dikkati kendine ├žekip, ba┼čka yere odaklanma ├žabalar─▒na m├╝dahale edecek ┼čekilde bir f├ósit dairenin (k─▒s─▒r d├Âng├╝) tuza─č─▒na d├╝┼čt├╝─č├╝nde, fel├óketlere yol a├žan bir zihn├« durgunlu─ča yol a├žmaktad─▒r. Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, kayg─▒ d├╝zeyiyle akademik ba┼čar─▒n─▒n paralel oldu─čunu, birebir ili┼čkili oldu─čunu g├Âstermi┼čtir.

Olumsuz duygular ne kadar negatif etkilerde bulunuyorsa, olumlu duygular en az onun kadar belki de daha fazla, insan ├╝zerinde pozitif etkilerde bulunmaktad─▒r. ─░yi ruh h├ólleri, dayand─▒klar─▒ s├╝rece, esnek ve karma┼č─▒k d├╝┼č├╝nebilme yetene─čimizi g├╝├žlendirir, dolay─▒s─▒yla iyi ruh h├óli zihn├« problemler ya da ki┼čileraras─▒ meselelere ├ž├Âz├╝m bulmay─▒ kolayla┼čt─▒r─▒r. ─░yi bir kahkahan─▒n zihne faydas─▒, ├╝reticilik gerektiren meseleleri ├ž├Âzerken en a├ž─▒k ┼čekliyle g├Âze ├žarpmaktad─▒r.

─░yi ruh h├ólindeki ki┼čiler pl├ón yaparken veya karar al─▒rken, daha geni┼č ve olumlu d├╝┼č├╝nmeye meyil g├Âsterirler. Yani iyi ruh h├ólindeyken, daha olumlu h├ódiseleri hat─▒rlar─▒z, kendimizi iyi hissetti─čimiz bir s─▒rada, i┼čin iyi ve k├Ât├╝ yanlar─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝rken h├óf─▒za bizim zihn├« malzemeleri tartt─▒─č─▒m─▒z terazinin olumlu kefesine a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ koyar. Bu, h├óf─▒zan─▒n ruh haline uygun ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ da g├Âstermektedir. Ayn─▒ sebeple berbat bir ruh h├óli, h├óf─▒zay─▒ olumsuz y├Âne sapt─▒rarak bizi korkak, a┼č─▒r─▒ temkinli kararlar almaya y├Ânlendirecektir.

─░yimserlik b├╝y├╝k bir ┼čevk unsurudur. Umudun k├Âr├╝kleyicisidir. Umut ise hedefler ne olursa olsun onlara ula┼čmak i├žin gerekli irade ve y├Ânteme sahip oldu─čumuz inanc─▒d─▒r. Umutlu olmak, ki┼činin zorlu engeller veya yenilgiler kar┼č─▒s─▒nda bunalt─▒c─▒ ve y─▒k─▒c─▒ olan kayg─▒ya, teslimiyet├ži bir tutuma ya da ezici depresyona yenik d├╝┼čmemesi anlam─▒na gelir. Ger├žekten de umut besleyebilen kimseler, hedeflerine do─čru ilerlerken di─čerlerine oranla daha az k├Ât├╝mser, genelde daha az kayg─▒l─▒ ve hiss├« a├ž─▒dan daha az s─▒k─▒nt─▒l─▒d─▒rlar.