ISL─ÇH-I MED├éR─░S: KONYA TECR├ťBES─░

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× harunogmus@gmail.com

Bug├╝nlerde emekli ├Â─čretim ├╝yesi Prof. Dr. Ali Osman KO├çKUZU Hocam─▒z─▒n kaleme ald─▒─č─▒ Pa┼ča Dairesi, Haydin Basal─▒m ─░zlere ve ├çanakkale Cephesinde Bir M├╝derris: Abdullah Fevzi Efendi1 adl─▒ biyografi kitaplar─▒n─▒ okuyorum. Ger├ži bu kitaplar─▒n kimisi ne┼čredileli on y─▒l─▒ ge├žmi┼č. Ancak ne yapal─▒m, belki ay─▒p, ama benim elime yeni ge├žti! Hani bir yeni├žeri, yahudilerin Hazret-i ─░saÔÇÖy─▒ ├Âld├╝rmeye te┼čebb├╝s ettiklerini bayram vaaz─▒nda ilk defa duymu┼č da camiden ├ž─▒kar ├ž─▒kmaz ilk g├Ârd├╝─č├╝ yahudiyi s├«gaya ├žekmi┼č, zavall─▒;

ÔÇťÔÇôEfendim, o h├ódise 1800 sene ├Ânceydi!ÔÇŁ deyince;

ÔÇťÔÇôOlsun, ben yeni duydum!ÔÇŁ demi┼č ya! Benimki de ├Âyle i┼čte!

Pa┼ča Dairesi, KonyaÔÇÖda ─░plik├ži CamiiÔÇÖnin kar┼č─▒s─▒nda yer alan Eb├╗bekir S├ómi Pa┼ča Medresesi imi┼č. Ad─▒ ge├žen pa┼čan─▒n valili─či zaman─▒nda 1265/1846ÔÇÖda a├ž─▒lm─▒┼č ve Pa┼ča Kap─▒s─▒ diye de an─▒l─▒rm─▒┼č. Eb├╗ Sa├«d el-H├ódim├«ÔÇÖnin talebeleri ├Ân├╝nde ─░sl├óm├« ilimler okuyan ve Mevl├ón├ó H├ólid el-Ba─čd├ód├«ÔÇÖnin hal├«felerinden olup KonyaÔÇÖda Memi┼č Efendi diye me┼čhur olan Bozk─▒rl─▒ Muhammed Kuts├« EfendiÔÇÖnin (1198/1784-1269/1852) o─člu ve halefi Muhammed Bah├ó├╝ddin Efendi (1247/1831-1324/1906), onun ├žocuklar─▒ ve talebeleri burada hem okumu┼č hem okutmu┼člar. 1909 y─▒l─▒nda medrese Isl─üh-─▒ Med├óris-i ─░sl├ómiyye -k─▒saca Islah- ad─▒n─▒ alm─▒┼č, program da b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de de─či┼čerek bir nev├« kolej program─▒na ink─▒l├ób etmi┼č. Burada ─░sl├óm├« ilimlerin yan─▒ s─▒ra fizik, kimya, matematik gibi fenn├« ilimler ve yabanc─▒ dil de ├Â─čretilmeye ba┼članm─▒┼č. Art─▒k -eskiden oldu─ču gibi- Arap├žan─▒n gramerinin ├Â─čretilmesi ve metinlerin okutulmas─▒yla iktif├ó edilmeyip, konu┼čulup yaz─▒lmas─▒ ├╝zerinde de duruluyormu┼č. ┼×eyh Muhammed Bah├ó├╝ddin EfendiÔÇÖnin o─čullar─▒ Zeynel├óbid├«n (├Â. 1939), Ahmed Ziy├ó (├Â. 1923) ve R─▒fat Efendilerin (├Â. 1920) yan─▒ s─▒ra Fahri (Kulu) Efendi (├Â. 1950), Hac─▒ Veyis Efendi (├Â. 1934), KonyaÔÇÖda ┬źHac─▒veyisz├óde┬╗ demekle m├óruf olan mezk├╗r Veyis EfendiÔÇÖnin o─člu Mustafa Sabri (Kurucu) Efendi (├Â. 1960), karde┼či ─░brahim Efendi (Ali Ulvi KURUCU merhumun babas─▒), Abdullah Fevzi (Tanr─▒kulu) Efendi (├Â. 1943) vb. Isl─ühÔÇÖ─▒n hocalar─▒ imi┼čler. Bu ilim ve irfan yuvas─▒ o kadar ba┼čar─▒l─▒ olmu┼č ki, ┼č├Âhreti hil├ófet merkezine kadar ula┼čm─▒┼č. Merhum Ali Ulvi KURUCUÔÇÖnun h├ót─▒r├ót─▒nda kaydedildi─či ├╝zere ┼×eyh├╝lisl├óm Mustafa Sabri Efendi (├Â. 1952) ve Elmal─▒l─▒ Muhammed Hamdi Efendi (├Â. 1942) medreseyi tefti┼č ve imtihan maksad─▒yla KonyaÔÇÖya gelmi┼čler ve tahsinlerini ifade etmi┼čler. Belki de bundan dolay─▒ ad─▒ ge├žen ┼×eyh├╝lisl├óm, o─člu ─░brahimÔÇÖi ve -bir riv├óyete g├Âre- Topba┼čz├óde Ahmed Hamdi Bey, o─čullar─▒ Hulusi ve N├╗riÔÇÖyi ─░stanbulÔÇÖdan Konya ovas─▒na okumaya g├Ândermi┼čler! Medresenin T├╝rkiye ve Konya ├ževresinde tan─▒nan ba┼čka mezunlar─▒ da var: T├╝rkistan muh├ócirlerinden olup sonradan Med├«ne-i M├╝nevvereÔÇÖye yerle┼čen Saat├ži Osman Efendi, tarih├ži ─░brahim Hakk─▒ KONYALI, Cumhuriyet devrinde KonyaÔÇÖda bir├žok h├óf─▒z yeti┼čtiren Hakk─▒ ├ľZ├ç─░M─░, Tahir ELL─░─░K─░ vb.

Ahmet Ziya Efendi, ┼×eyh Muhammed Bah├ó├╝ddin EfendiÔÇÖnin o─čullar─▒ i├žerisinde en ├ólimi imi┼č. Arap├ža manzum ve mensur eserleri olan bu z├ót, ayn─▒ zamanda o vakit KonyaÔÇÖda mevcut Mekteb-i
HukukÔÇÖta da ders verirmi┼č. R─▒fat Efendi ise daha ziyade medresenin geliri ve talebelerin ├Âzl├╝k i┼čleri ile al├ókadar olurmu┼č. En b├╝y├╝kleri olan ve tasavvuf yolunda babas─▒na halef olan Zeynel├óbid├«n EfendiÔÇÖye gelince; Islah projesini anlatmak ve yurt ├žap─▒nda benzeri ilim yuvalar─▒n─▒n kurulmas─▒n─▒ sa─člamak amac─▒yla siyasete at─▒lm─▒┼č. ├ľnce ─░ttihat ve Terakk├« F─▒rkas─▒ÔÇÖna girip 1908ÔÇÖde Konya mebÔÇśusu se├žilmi┼čse de 1911ÔÇÖde o f─▒rkadan ayr─▒larak H├╝rriyet ve ─░til├óf F─▒rkas─▒ kurucular─▒ aras─▒nda yer alm─▒┼č. Ne var ki, onun siyasete giri┼či; hatt├ó -─░smail B─░LG─░L─░ÔÇÖnin belirtti─čine g├Âre- m├╝t├óreke y─▒llar─▒nda bir ara h├╝k├╗met kurma vazifesi alacak derecede saraya yak─▒nl─▒─č─▒; Deli Ba┼č─▒ Ayaklanmas─▒ olarak bilinen Konya ve Bozk─▒r h├ódiselerini tahrik etmekle su├žlanmas─▒na yol a├žm─▒┼č. Bu sebeple karde┼či R─▒fat Efendi zulmen idam edildi─či gibi ├ólim-f├óz─▒l karde┼či Ahmed Ziya Efendi ve sonra da kendisi HicazÔÇÖa gidip HaremeynÔÇÖe iltic├óya mecbur kalm─▒┼člar. Seferberlikten hen├╝z d├Ânm├╝┼č olan ye─čenleri Abdullah Fevzi EfendiÔÇÖnin y─▒llarca gizlenmek durumunda kalmas─▒n─▒n sebebi de, t├Âhmet alt─▒nda kalan day─▒lar─▒na yak─▒nl─▒─č─▒ olsa gerektir.

Rahmetli Ali Ulvi KURUCUÔÇÖnun ve Hayrettin KARAMAN Hocam─▒z─▒n h├ót─▒ralar─▒nda da hakk─▒nda bilgi verilen Islah, gelenekten kopmadan modernle┼čmenin ├žok g├╝zel bir ├Ârne─či gibi g├Âr├╝nmektedir. A├ž─▒ld─▒─č─▒ tarihten takrib├« 200 y─▒l ├Ânce ya┼čayan Eb├╗ Sa├«d el-H├ódim├«ÔÇÖye (├Â. 1176/1762) ve onun ic├ózet silsilesindeki ├ólimler vas─▒tas─▒yla as─▒rlarca ├Âncesine giden bir medrese gelene─čine, yine Mevl├ón├ó H├ólid-i Ba─čd├ód├« (├Â. 1242/1827) vas─▒tas─▒yla ayn─▒ derecede k├Âkl├╝ bir tasavvuf terbiyesine yaslanan ve bu k├Âklerine ├ža─č─▒n─▒n ilimlerini a┼č─▒layan, yani -daha ├Ânceki yaz─▒lar─▒m─▒zdan birinde belirtti─čimiz gibi- medrese, mektep ve tekkeyi kendisinde cem edip bunlar─▒n birbirinden farkl─▒ olan e─čitim tarzlar─▒n─▒ ayn─▒ potada eriten, b├Âylece talebelerine ya┼čad─▒klar─▒ ├ža─ča uyarlayabilecekleri ┼čekilde hem ilim hem irfan veren, ba┼čar─▒l─▒ mezunlar─▒n─▒ Cambridge ├ťniversitesine ihtis├ósa g├Ândermeyi pl├ónlayan bir t├ólim ve terbiye m├╝essesesi… Bir m├╝naka┼ča vesilesiyle;

ÔÇťÔÇôSiz Eb├╗ Han├«feÔÇÖden daha m─▒ ├ólimsiniz?ÔÇŁ denilerek mezheb imam─▒n─▒n otoritesiyle susturulmak istenen Ahmed Ziya EfendiÔÇÖnin;

ÔÇťÔÇôBu mevz├╗da evet!ÔÇŁ demesine bak─▒l─▒rsa; ┼čah─▒slara de─čil delil ve burh├óna dayanan, h├╝r fikirli, geni┼č ufuklu, taassuptan uzak bir m├╝essese… Nitekim Zeynel├óbid├«n EfendiÔÇÖnin hal├«fesi olan ve onun ├╝lkeden ayr─▒lmas─▒ndan sonra KonyaÔÇÖdaki m├╝r├«d├óna nez├óret eden Fahri Efendi, Muhyiddin ─░bn-i Arab├«ÔÇÖnin F├╝t├╗h├ótÔÇÖ─▒n─▒ elinden d├╝┼č├╝rmez ve ─░stanbul mecm├╗alar─▒na ┬źKonyal─▒ Fahri┬╗ imzas─▒yla tasavvuf├« makaleler yazarken Muhammed Abduh ve Musa C├órullah gibi baz─▒ ayk─▒r─▒ g├Âr├╝┼člere sahip mu├ós─▒r ├ólimleri de takip edecek kadar kucaklay─▒c─▒, M─▒s─▒rÔÇÖda bas─▒lan eserleri k─▒sa s├╝rede k├╝t├╝ph├ónesine getirtecek kadar ilm├« geli┼čmeleri takip eden bir ilim adam─▒ imi┼č. Hatt├ó AbduhÔÇÖa olan hayranl─▒─č─▒ndan dolay─▒ soyad─▒n─▒ de─či┼čtirerek Abduh isminin T├╝rk├žesi olan ┬źKulu┬╗ soyad─▒n─▒ alm─▒┼č. Belki de kadrosundaki hocalar─▒n bu farkl─▒ yakla┼č─▒mlar─▒ ve benimsedikleri yol sebebiyle Islah, kundaklanma korkusuyla geceleyin binas─▒ etraf─▒nda n├Âbet tutulacak derecede di─čer hocalar─▒n tenkid ve ithamlar─▒na maruz kalm─▒┼č. ├çok k─▒sa devam etmesinde belki bunun da dahli vard─▒r. Zaten 1914ÔÇÖte seferberlik il├ón edilince; ya┼č─▒ uygun olan talebeleri askere al─▒nm─▒┼č, sonra da zikretti─čimiz sebeplerle kapanm─▒┼č. Bununla birlikte orada okuyup hocal─▒k edenler, g├╝n├╝m├╝z KonyaÔÇÖs─▒nda h├ól├ó minnetle y├ód edilen ├žok b├╝y├╝k hizmetler ├«f├ó etmi┼čler. Hususiyle Hac─▒veyisz├óde Mustafa Sabri Efendi, babas─▒ Hac─▒ Veyis Efendi ve aile efr├ód─▒; d├«n├« ilimlerin tedr├«sinin tamam─▒yla yasak oldu─ču tek parti devrinin bask─▒c─▒ g├╝nlerinde insanlara KurÔÇÖ├ón ve ilmih├ól ├Â─čretmi┼čler, bulabildikleri kabiliyetli ki┼čilere ─░sl├óm├« ilimler de vermi┼čler. Demokrat Parti iktidar─▒n─▒ da g├Âren Hac─▒veyisz├óde merhum, Konya ─░mam-Hatip Lisesinin a├ž─▒l─▒p geli┼čmesinde de en ├Ânde hizmet g├Ârm├╝┼č, o ve T├óhir ELL─░─░K─░ gibi o zamana yeti┼čmi┼č olan Islah mezunlar─▒ burada ders vermi┼čler. B├Âylece 30 y─▒l aradan sonra Islah, bir bak─▒ma yeni bir filiz vermi┼č; Hayrettin KARAMAN, Ali Osman KO├çKUZU gibi isimler bunun ilk meyveleri olmu┼čtur. Konya ─░mam-Hatip Lisesinde okudu─čumuz 1986-1994 y─▒llar─▒ aras─▒nda biz de hocalar─▒m─▒zdan Hac─▒veyisz├óde Mustafa EfendiÔÇÖnin ad─▒n─▒ daima sayg─▒yla duyard─▒k. O tarihlerde veya ├Âncesinde h├óf─▒zl─▒k yaparken ders ald─▒─č─▒m─▒z veya tan─▒d─▒─č─▒m─▒z bir k─▒s─▒m hocam─▒z─▒n IslahÔÇÖta yeti┼čmi┼č hocalar─▒n talebesi oldu─čunu ┼čimdi Ali Osman Hocam─▒z─▒n yazd─▒klar─▒ sayesinde ├Â─črenmi┼č bulunuyoruz. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒n ad─▒n─▒ ┼č├╝kr├ón-─▒ minnet olarak buraya kaydedelim: Bizzat Ali Osman Hocam─▒z, yine Hac─▒veyisz├óde merhumun kurulu┼čuna ├Ânc├╝l├╝k etti─či T├╝rk Anadolu Vakf─▒ÔÇÖnda uzun y─▒llar hizmet veren Dr. Ahmet BALTACI, Konya ─░mam-Hatip Lisesinin m├╝tek─üid hocalar─▒ndan Mustafa ├ľZCIRIK, Islah mezunu Hakk─▒ ├ľZ├ç─░M─░ÔÇÖnin talebesiymi┼čler. Necmettin Erbakan ├ťniversitesi ─░l├óhiyat Fak├╝ltesi emekli ├Â─čretim ├╝yesi Ali R─▒za I┼×IN ve h├óf─▒zl─▒k hocas─▒ merhum Batmanz├óde ise Hac─▒veyisz├óde merhumun has talebesi imi┼čler.

─░┼čte Ali Osman Hocam─▒z, Pa┼ča DairesiÔÇÖnde Fahri (Kulu) ve Hac─▒veyisz├óde Mustafa Sabri (Kurucu) Efendilerin hayat─▒n─▒, yeti┼čtikleri ve IslahÔÇÖa d├Ân├╝┼čt├╝kten sonra hocal─▒k ettikleri m├╝esseseyi, tek parti y─▒llar─▒nda faz├«let dolu hayatlar─▒yla insanlara ├Ârnek olu┼člar─▒n─▒ ve nihayet Demokrat Parti devrine de yeti┼čen Hac─▒veyisz├óde merhumun bu devirdeki hizmetlerini anlat─▒yor. Haydin Basal─▒m ─░zlere adl─▒ kitab─▒nda ise Fahri EfendiÔÇÖnin ┼čiirlerini ve mektuplar─▒n─▒ L├ótinize etmi┼č, gerekli yerlere a├ž─▒klama notlar─▒ koymu┼č. ├çanakkale Cephesinde Bir M├╝derris ise Muhammed Bah├ó├╝ddin EfendiÔÇÖnin k─▒zdan torunu ve dolay─▒s─▒yla Zeynel├óbid├«n, Ahmed Ziya ve R─▒fat Efendilerin ye─čeni olan Abdullah Fevz├« (├Â. 1883-1943) Efendi hakk─▒nda bir biyografi olup ayn─▒ zamanda onun askerde iken tuttu─ču Arap├ža notlar─▒n tercemesini de ihtiv├ó etmektedir. Harbe g├Ân├╝ll├╝ olarak kat─▒lan, bir neferin yapaca─č─▒ her i┼či yaparak asker├« hizmetini yerine getiren, sonra kumandanlar─▒nca tahsili fark edilerek ihtiy├óca bin├óen ├Ânce tabur imam─▒ sonra da alay m├╝ft├╝s├╝ olan Abdullah EfendiÔÇÖnin, ┼čahs├« m├╝┼č├óhedelerine dayanan bu notlar─▒ muhtev├« defterlerin -ne yaz─▒k ki- hen├╝z hepsi ele ge├žmemi┼č. Ali Osman Hocam─▒z─▒n elde edip terceme etti─či k─▒sm─▒ ├çanakkaleÔÇÖde ba┼člay─▒p Ba─čdat ve HemedanÔÇÖa kadar uzanan de─či┼čik cepheler hakk─▒nda askerlik hayat─▒na dair h├ót─▒ralar ve h├ót─▒ran─▒n da ├Âtesinde tahliller ihtiv├ó ediyor: Z├óbit ve neferlerin birbirine bak─▒┼č─▒, bu iki grubun d├«n├« bak─▒mdan durumu ve aralar─▒ndaki m├╝nasebetler, asker├« t├ólim ┼čekli, ├çanakkaleÔÇÖdeki muharebelerin bilinmeyen veya dile getirilmeyen y├Ânleri, cereyan eden ibret├óm├«z h├ódiseler ve diyaloglar, sefer, sefer boyunca konaklanan Halep, Musul, Ba─čdat, Hemedan gibi ┼čehirler, buralardaki sosyal ve d├«n├« hayata dair m├╝┼č├óhedeler ve yap─▒lan tespitler… Daha neler neler… ─░n┼č├óallah kay─▒p olan defterler de bulunur da Abdullah Fevzi EfendiÔÇÖnin hayat─▒n─▒n daha sonraki safhas─▒ ve ├Âzellikle seferberlik d├Ân├╝┼č├╝ gizlendi─či y─▒llar da ayd─▒nlan─▒r. AllahÔÇÖtan niy├óz─▒m─▒z:

Ali Osman Hocam─▒zÔÇÖa sa─čl─▒kl─▒ ├Âm├╝r vermesi ve bu i┼čin onun eliyle tamamlanmas─▒n─▒ sa─člamas─▒d─▒r. Zira ┼ču anda Islah ├ževresini en iyi bilen odur. Burada zikri ge├žen isimlerin bir k─▒sm─▒n─▒ ├žocukluk ve gen├žlik y─▒llar─▒nda bizzat tan─▒m─▒┼č; onlara talebelik etmi┼č, baz─▒lar─▒yla ayn─▒ mahallede uzun y─▒llar oturmu┼č. K├Âpr├╝ba┼č─▒ÔÇÖnda Hac─▒veyisz├óde merhumla, Sar─▒ YakupÔÇÖta da Fahri Efendi merhumla kom┼ču imi┼čler. Onlarla ilgili yazd─▒klar─▒, kendi m├╝┼č├óhedelerine veya ilk ┼čahit olanlar─▒n beyanlar─▒na dayanmaktad─▒r. Konya hav├ól├«sinde ├Âzellikle Hac─▒veyisz├óde merhumun ker├ómet h├ólesine b├╝r├╝nd├╝r├╝lerek anlat─▒lan hayat─▒, Ali Osman Hocam─▒z─▒n tenkit├ži zihni ve titiz ├╝sl├╗buyla mitlerden ar─▒nd─▒r─▒larak asl├« h├╝viyetiyle ortaya konulmaktad─▒r. Ehemmiyetine bin├óen baz─▒ tekrarlar ihtiv├ó etse de ad─▒ ge├žen eserler, KonyaÔÇÖdaki d├«n├« hayat─▒n k├Âklerini ortaya ├ž─▒karmas─▒ bak─▒m─▒ndan son derece elzemdir. Di─čer Anadolu ┼čehirlerinde de muhtemelen mevcut olan benzer de─čerlerin g├╝n y├╝z├╝ne ├ž─▒kar─▒lmas─▒ i├žin de ├Ârnek ├žal─▒┼čmalard─▒r. Ahmet ├çEL─░K, ─░smail B─░LG─░L─░ ve Ali ├çOBANÔÇÖ─▒n Memi┼č Efendi, Bah├ó├╝ddin Efendi ve Ahmed Ziya Efendi hakk─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ Pa┼ča Dairesi ve onu takip eden iki eserin a├žt─▒─č─▒ ├ž─▒─č─▒rda devam eden k─▒ymetli ├žal─▒┼čmalard─▒r. Bu vesileyle Pa┼ča Dairesi ve onu izleyen eserler hararetle tavsiye olunur, efendim.2

________________________
1 Bkz. Ali Osman KO├çKUZU, Pa┼čadairesi, Konya: Damla Ofset, 2004; a. mlf., Haydin Basal─▒m ─░zlere, Konya: Damla Ofset, 2008; a. mlf., ├çanakkale Cephesinde Bir M├╝derris: Abdullah Fevzi Efendi, ─░st: ─░z Yay─▒nc─▒l─▒k, 2011.

2 Bu yaz─▒daki mal├╗mat, ├Âzellikle farkl─▒ bir esere at─▒fta bulunulmam─▒┼čsa Ali Osman KO├çKUZUÔÇÖnun yukar─▒da zikri ge├žen eserlerine istin├ód etmektedir. Tarihlerde ise b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ─░smail B─░LG─░L─░ÔÇÖnin Ahmed Ziy├ó Efendi (Konya 1917) adl─▒ eserine dayanmaktad─▒r.