ZEYT─░N A─×ACININ R├ťZG├éRLA SOHBET─░

YAZAR : Dr. Halis Ç. DEMİRCAN demircan@istanbul.edu.tr

ÔÇťSeslendi r├╝zg├óra sevdal─▒ zeytin:

┬źYan─▒m s─▒ra es, can─▒m s─▒ra.┬╗

G├╝ld├╝ r├╝zg├ór ya┼čl─▒ zeytine,
yana─č─▒n─▒ ok┼čad─▒.ÔÇŁ1

Senai Bey ile Hac─▒ Selim A─ča K├╝t├╝phanesindeki mesaimiz devam ediyordu. Ben Osmanl─▒ca ile ilgili ├žal─▒┼čmalar yaparken; Senai Bey, eski deniz haritalar─▒yla ilgili ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒ s├╝rd├╝r├╝yordu.

Bir sabah Senai Bey k├╝t├╝phaneye geldi ve;

ÔÇťÔÇôHocam kahvalt─▒ ettiniz mi? Haydi gelin kahvalt─▒ edelim, size s├╝rpriz bir ikram─▒m var.ÔÇŁ dedi.

Çıktık.

G├╝ne┼čli, ─▒l─▒k bir Ekim sabah─▒yd─▒. ├çar┼č─▒ i├žinden SalacakÔÇÖa do─čru y├╝r├╝rken, f─▒r─▒ndan s─▒cak bir francala ald─▒k. SalacakÔÇÖtaki eski ├žay bah├žesinin a├ž─▒k k─▒sm─▒na oturup ├žaylar─▒m─▒z─▒ s├Âyledik. Senai Bey ├žantas─▒ndan ├ž─▒kard─▒─č─▒ k├óseyi a├žt─▒. Bir bakt─▒m k├ósenin i├žinde zeytinler var;

ÔÇťÔÇôZeytin bunlar Senai Bey, s├╝rpriziniz bu mu?ÔÇŁ dedim.

ÔÇťÔÇôHocam bu zeytinler bildi─čin zeytinlerden de─čil. Farkl─▒, ├žok ├Âzel zeytin bunlar.ÔÇŁ dedi.

Bu arada ├žaylar─▒m─▒z gelmi┼čti, s─▒cac─▒k ekme─či ├╝le┼čip parmaklar─▒m─▒zla zeytine dald─▒k.

Hakikaten zeytin ├žok g├╝zeldi; kokusu, nef├óseti, ├žok farkl─▒yd─▒.

Sadece ekmek, zeytin ve ├žay vard─▒ ama; uzun zamand─▒r bu kadar lezzetli kahvalt─▒ yapmam─▒┼čt─▒m.

ÔÇťÔÇôNereden bunlar Senai Bey?ÔÇŁ dedim.

ÔÇťÔÇôHocam biliyorsun ben ─░zmir UrlaÔÇÖdayd─▒m. D├╝n yazl─▒ktan ayr─▒l─▒p havaliman─▒na do─čru giderken yol kenar─▒nda bekleyen bir ihtiyar g├Ârd├╝m. Yan─▒nda durup onu arabama ald─▒m, yolumun ├╝zerinde bir k├Âye gidiyormu┼č, yolda biraz y├órenlik ettik, i┼čte o ihtiyar verdi. Verirken de ┼č├Âyle dedi:

┬źÔÇôSenden Allah r├óz─▒ olsun evl├ód─▒m. Bu zeytinlere hurma zeytini derler; bunlar─▒ ye, yerken de il├óh├« kudret ve azamet tecell├«lerini tefekk├╝r et ki kalbin itmiÔÇÖn├ón bulsun.┬╗

D├╝n ak┼čam biraz ara┼čt─▒rd─▒m; ┬źhurma zeytini nedir?┬╗ diye, i┼čin z├óhir├« y├Ân├╝ k─▒saca ┼č├Âyle; bak defterime yazd─▒m oradan sana okuyuvereyim.

Hurma zeytini y├╝ce All├óhÔÇÖ─▒n d├╝nya ├╝zerinde sadece KaraburunÔÇÖa bah┼četti─či bir m├╗cizedir. Bu zeytin, KaraburunÔÇÖun denizinin tuzuyla ve ┬źphoma oleae┬╗ adl─▒ mantar─▒n sporlar─▒ ile olgunla┼č─▒r. Bu mantar sporlar─▒, zeytin tanesinin ├╝zerinde gezerler ve zeytin tanesini fermente ederler.

Yar─▒mada sakinlerinin ├žok iyi bildi─či bu h├ódise; Ekim, Kas─▒m ya da Aral─▒k aylar─▒nda, hava ┼čartlar─▒n─▒n uygun gitmesi h├ólinde bir gecede olu┼čmakta ve zeytin tanesi yenebilecek duruma gelmektedir. Y├Âre insan─▒n─▒n anlat─▒m─▒na g├Âre;

┬źAk┼čam hava s─▒cakl─▒─č─▒ 10┬░ÔÇÖnin ├╝zerinde olacak, denizden tuzla y├╝kl├╝ nemli bir r├╝zg├ór esecek, havada az─▒c─▒k da sis olacak ve gece bu ┼čartlara maruz kalan zeytin tanelerinin ├╝zerine sabah g├╝ne┼č a├žacak. ─░┼čte b├╝t├╝n bunlar oldu muydu zeytin tanesi bir gecede hurma olur.┬╗ Karaburun insan─▒n─▒n g├Âzlemleri sonucu anlatt─▒─č─▒ bu olay, asl─▒nda ilm├« bir ger├že─če de temas etmekte. Sonu├ž olarak burada ger├žekle┼čen, mikroorganizman─▒n yani ┬źphoma oleae┬╗n─▒n ├╝remesi i├žin gereken ┼čartlar─▒n olu┼čmas─▒ ve sonra da g├╝ne┼č a├ž─▒p, s─▒cakl─▒k y├╝kselip, nem ortadan kalkt─▒─č─▒nda da bu ┼čartlar─▒n yok olmas─▒yla mikroorganizman─▒n faaliyetinin sona ermesi ve elde, yenebilecek k─▒vamda bir ├╝r├╝n├╝n kalmas─▒.

Ege DeniziÔÇÖne uzanan yar─▒madalardan birisi olan Urla-├çe┼čme-Karaburun Yar─▒madas─▒ÔÇÖndaki bu zeytin a─ča├žlar─▒nda, zaman zaman sadece bir yandaki zeytinler hurma olurken di─čer yan─▒ normal kalmakta. Bu a─ča├žlara ise halk aras─▒nda ┬źs├╝nnetli a─ča├ž┬╗ denmekte. Bu zeytinin piyasada kal─▒┼č s├╝resi ise en fazla bir ay. Tuzsuz oldu─ču i├žin, ├Âzellikle tuzla ilgili sa─čl─▒k problemi olanlarca ─░zmir ve ├ževresinde ├žok aranan bir ├╝r├╝n.

Hatt├ó bu zeytin Evliy├ó ├çelebiÔÇÖnin ├╝nl├╝ ┬źSeyahat┬şn├óme┬╗sine bile konu olmu┼č:

┬źAmma bu ┼čehrin zeytuni dah├« taze iken s├óir meyve gibi ekmek ile ten├óv├╝l olunur. G├╗nag├╗n d├ónedar ve iri ve ya─čl─▒ zeytun olur kim, ┬źa┼člama┬╗ tabir ederler. Bu g├╗ne mor renk cevz-i r├╗m├« kadar iri zeytuni var. Kem├ólin buldukta a─čac─▒ndan silk├╝b ├óy├ón-─▒ vil├óyet birbirlerine hed├óy├ó g├Ânderirler. RubÔÇś-i mesk├╗nda naz├«ri yoktur. Belki; ÔÇśVeÔÇÖt-t├«n veÔÇÖz-zeytunÔÇÖ ├óyeti bu zeytun hakk─▒nda n├ózil olmu┼č ola. Gayet leziz zeytundur.┬╗2ÔÇŁ

Senai Bey anlattıklarını bitirdikten sonra ilâve etti:

ÔÇťAncak ┼čair ne demi┼č:

─░dr├ók-i me├ól├« bu k├╝├ž├╝k akla gerekmez,
Z├«r├ó bu ter├óz├╗ bu kadar s─▒kleti ├žekmez.

Yani bu ihtiyar bana ne demek istedi hocam? Senin anlayaca─č─▒n i┼čin tasavvuf├« y├Ân├╝n├╝n alt─▒ndan kalkamad─▒m.ÔÇŁ dedi.

ÔÇťÔÇôEsta─čfirullah Senai Bey, anla┼č─▒lan o ki m├╝b├órek bir z├ót ile kar┼č─▒la┼čm─▒┼čs─▒n─▒z.

Bu m├╝b├órek z├ót sizdeki ─▒┼č─▒─č─▒ fark edince size yard─▒mc─▒ olmak istemi┼č, fark─▒ndal─▒─č─▒n─▒z─▒ art─▒rmak i├žin size bir al├ómet sunmu┼č, All├óhÔÇÖ─▒n bah┼četti─či bu hikmeti ara┼čt─▒rman─▒z─▒ ve ├╝zerinde kafa patlatman─▒z─▒ istemi┼č. Bu sayede, Allah Te├ól├óÔÇÖya i├žinizde hi├žbir ┼č├╝phe kalmayacak ┼čekilde yak├«nen inan─▒r ve ba─član─▒rsan─▒z, her t├╝rl├╝ korku ve h├╝z├╝nden sars─▒lmayacak bir ┼čekilde emniyet elde edersiniz demek istemi┼č.ÔÇŁ

Senai Bey;

ÔÇťÔÇôOna ne ┼č├╝phe hocam, ama o m├╝b├órek z├ót b├Âyle diyorsa ya┼čant─▒m─▒z─▒ yeniden bir g├Âzden ge├žirmemiz gerek…ÔÇŁ derken bo┼č zeytin kab─▒n─▒ yerle┼čtirdi─či ├žantas─▒n─▒n i├žindeki ┼či┼čeyi gizlemeye ├žal─▒┼čmas─▒ g├Âz├╝mden ka├žmad─▒ do─črusu.

_______________________________________

1 Zeytin A─čac─▒n─▒n R├╝zg├órla Sohbeti, S├╝reyya BERFE.

2 A. ├ťnal, Hititler-Etiler ve Anadolu Uygarl─▒klar─▒, Etibank Yay. Ankara-2000, s. 217.