Hukukta Milli ve Yerli Duru┼č

YAZAR : M├╝cahid BULUT mucahidbulut@yandex.com

Son g├╝nlerde g├╝ndemimizde anayasa de─či┼čikli─či haz─▒rl─▒─č─▒ ve buna ba─čl─▒ kanun de─či┼čiklikleri var. H├ólihaz─▒rda y├╝r├╝rl├╝kte olan anayasam─▒z─▒n de─či┼čmesinin gereklili─či hususunda ortak bir kanaat olsa da; yenisinin neyi esas alaca─č─▒ hususunda d├╝┼č├╝nceler farkl─▒ tellerden ├žal─▒yor.

Hemen her sahada oldu─ču gibi, b├╝t├╝n ├Âl├ž├╝ler AvrupaÔÇÖy─▒ ve bat─▒y─▒ g├Âsteriyor. Fransa modeli, ─░ngiliz modeli, Amerikan modeli…

Yakla┼č─▒k 150 y─▒l ├Ânce de b├Âyle bir problemle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya idik.

1839ÔÇÖdaki Tanzimat Ferman─▒ ile beraber hukuk hayat─▒nda da ─▒slahat yap─▒lmas─▒ esas─▒ benimsenmi┼čti. Niz├ómiye Mahkemeleri olarak bilinen yeni mahkemelerin ├╝yelikleri i├žin ba┼člang─▒├žta yeterli hukuk bilgisine ve kl├ósik f─▒k─▒h literat├╝r├╝ne v├ók─▒f kimseler bulunamam─▒┼čt─▒. Bu sebeple ├╝yelerin yararlanabilece─či, T├╝rk├že kanun metinlerinin yaz─▒lmas─▒ ihtiyac─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒.

Fransa; 1850 tarihli Ticaret Kanunn├ómesiÔÇÖnin ard─▒ndan meden├« kanunlar─▒ ┬źcode civil┬╗i Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kabul ettirerek hem k├╝lt├╝rel ve siyas├« bir prestij elde etmek hem de ticaret ve bor├žlar hukukunun Frans─▒z hukukuna g├Âre ┼čekillenmesiyle, Frans─▒z t├ócirlere Osmanl─▒ Devleti ile olan ticar├« ili┼čkilerinde al─▒┼č─▒k olduklar─▒ bir hukuk├« alt yap─▒ sa─člamak istiyordu.

Frans─▒z b├╝y├╝kel├žisi De BourreeÔÇÖnin etkisinde kalan Sadrazam ├él├« Pa┼ča, GiritÔÇÖten Sultan Abd├╝lazizÔÇÖe g├Ânderdi─či 3 ┼×├óban 1284 (30 Kas─▒m 1867) tarihli l├óyihada hi├ž de─čilse M─▒s─▒rÔÇÖda oldu─ču gibi karma mahkemelerde ve karma d├óv├ólar i├žin Frans─▒z Meden├« KanunuÔÇÖnun al─▒nmas─▒n─▒n zar├╗r├« oldu─čunu bildirir. L├ókin SultanÔÇÖ─▒ bunun yerine kendi d├«n├« ve mill├« de─čerlerimizle kanunlar olu┼čturmam─▒z gerekti─čine ikna eden dir├óyetli bir Pa┼ča vard─▒r:

Ahmed Cevdet Pa┼ča!

T├╝rk devlet ve bilim adam─▒, tarih├ži, hukuk├žu, ┼čair Ahmed Cevdet Pa┼ča 1822 senesinde Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Tuna eyaleti kazas─▒ olan Lof├žaÔÇÖda d├╝nyaya geldi. As─▒l ad─▒ AhmedÔÇÖdir, ┬źCevdet┬╗ mahl├ós─▒n─▒ kendisine 1843ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖda tahsil g├Ârd├╝─č├╝ s─▒rada ┼čair S├╝leyman Fehim Efendi verdi.

─░lk tahsilini Lof├žaÔÇÖda ald─▒. Tahsiline devam etmek ├╝zere 1839 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖa geldi. Fatih CamiiÔÇÖnde medrese tahsiline ba┼člad─▒. ├çok iyi bir medrese e─čitimi ald─▒. Arap├ža ve Fars├ža ├Â─črendi. Matematik, astronomi, tarih ve co─črafya gibi ilimlerle de u─čra┼čarak k├╝lt├╝r├╝n├╝ art─▒rd─▒. Kendisi i├žin tarih├ži ─░lber ORTAYLI; ┬ź┼×ark Medreselerinin Son G├╝ne┼či┬╗ der.

E─čitim hayat─▒ndan sonra devlet hizmetine, 1844ÔÇÖte Rumeli kazaskerli─čine ba─čl─▒ Premedi kazas─▒ kad─▒l─▒─č─▒ ile ba┼člad─▒. ├çe┼čitli idarecilik vazifelerinden sonra 1868ÔÇÖde yeni kurulan ve temyiz mahkemesi vazifesi yapacak olan ┬źD├«v├ón-─▒ Ahk├óm-─▒ Adliye┬╗ye ba┼čkan tayin edildi.

Vazifeleri s─▒ras─▒nda ilm├« faaliyetlerinden de geri kalmay─▒p; ─░bn-i HaldunÔÇÖun me┼čhur MukaddimeÔÇÖsini terc├╝me etti, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1774-1825 seneleri aras─▒ndaki tarihini anlatan T├ór├«h-i CevdetÔÇÖi, M├óruz├ót vb eserlerini kaleme ald─▒.

Medrese hocal─▒─č─▒ beklerken memuriyet hizmetine getirilmesi ve bunda ─▒srarl─▒ davran─▒lmas─▒ ├╝zerine mecbur kal─▒p, vazifeyi kabul etti─činde s├Âyledi─či ┼ču beyit onun edeb├« kudretini g├Âstermeye k├óf├«dir:

Hûbân-ı bî-vefâ gibi dehr-i desîse-bâz,
Nâz ehline niyâz eder ehl-i niyâza nâz.

ÔÇťBu hileci d├╝nya, vef├ós─▒z g├╝zeller gibi pe┼činden ko┼čana naz eder; nazlanan─▒ ve kendinden ka├žan─▒ ise kovalar. (Benim gibi istemeyen birine idarecilik verilirken, nice talibinin eline, arasa da ge├žmez!)ÔÇŁ

Cevdet Pa┼ča, Tanzimat devrinde Osmanl─▒ cemiyetinin s├╝r├╝klenmeye ba┼člad─▒─č─▒ k├Âr├╝ k├Âr├╝ne Frenk taklit├žili─čine ve maddeci felsefeye ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Avrupa kanunlar─▒n─▒n ve m├╝esseselerinin, oldu─ču gibi al─▒nmas─▒n─▒ m├╝dafaa eden ├él├« ve Fuad Pa┼ča gibi devlet adamlar─▒na kar┼č─▒, Osmanl─▒ medreselerinden yeti┼čmi┼č m├╝mtaz ve ileri g├Âr├╝┼čl├╝ bir devlet adam─▒ olarak m├╝cadele etmi┼čtir.

Ba┼čta ├él├« Pa┼ča olmak ├╝zere baz─▒ devlet adamlar─▒n─▒n Frans─▒z kanunlar─▒n─▒n terc├╝me ve iktibas edilmesi y├Ân├╝ndeki te┼čebb├╝slerini; haysiyet k─▒r─▒c─▒ bularak bunlara set ├žekmeye muvaffak olmu┼č, ─░sl├óm f─▒kh─▒na g├Âre Mecelle adl─▒ kanunun haz─▒rlanmas─▒nda en m├╝him rol├╝ oynam─▒┼čt─▒r.

O devir, ─░ngiliz yanl─▒s─▒ Mustafa Re┼čid Pa┼ča ile Frans─▒z yanl─▒s─▒ ├él├« ve Fuad Pa┼ča gruplar─▒ aras─▒ndaki m├╝cadelenin k─▒z─▒┼čt─▒─č─▒; h├╝k├╗mete birinin gelip di─čerinin gitti─či bir devir idi. Dolay─▒s─▒yla Ahmed Cevdet Pa┼čaÔÇÖy─▒ herkes kendi taraf─▒na ├žekebilmek i├žin m├╝cadele i├žerisine girmi┼čti. Ger├ži Cevdet Pa┼ča, devlet idaresinde Mustafa Re┼čid Pa┼ča yeti┼čtirmesi oldu─ču h├ólde, icraatlar─▒nda m├╝stakil davran─▒r; sadece hay─▒rl─▒ g├Ârd├╝─č├╝ istikamette hareket ederdi. Bu itibarla hi├ž kimse onu do─črudan kendi taraf─▒nda g├Ârmezdi. Nitekim Re┼čid Pa┼ča grubuna yak─▒n oldu─ču h├ólde, ayn─▒ gruptan birisi gelerek Cevdet Pa┼čaÔÇÖya;

ÔÇťÔÇôYa bizim tarafa gel; ya ├Âte tarafa git! ─░ki bayraktan birine yaz─▒l! Zira buraya gelip ge├žti─čin i├žin heyet-i h├óz─▒ra senden emin olamaz. Yar─▒n biz meydana ├ž─▒karsak, ilk i┼čimiz seni ezmektir.ÔÇŁ demi┼čti. Cevdet Pa┼ča ise cevaben;

ÔÇťÔÇôBen devletin hizmetk├órlar─▒ndan─▒m ve k├╝├ž├╝k r├╝tbede bir adam─▒m. V├╝kel├ón─▒n ihtil├óf─▒na kar─▒┼čmak bana yak─▒┼čmaz. Ben herkesle bar─▒┼č─▒─č─▒m. Behemehal bir bayrak alt─▒na girmek l├óz─▒m gelirse, Beyaz─▒t Meydan─▒ÔÇÖnda bir bayrak a├ž─▒p yaln─▒zca alt─▒nda otururum.ÔÇŁ demi┼čtir.

Gelelim MecelleÔÇÖye…

Mecelle; FransaÔÇÖdan veya bat─▒n─▒n herhangi bir ├╝lkesinden bir kanun getirmeye ihtiya├ž olmad─▒─č─▒n─▒n, kanunla┼čt─▒rmaya gayet elveri┼čli tam bir hukuk sistemine sahip oldu─čumuzun ispat─▒ oldu. TanzimatÔÇÖtan beri esen yabanc─▒la┼čmaya kar┼č─▒, yerli ve mill├« bir tav─▒r oldu. ├ľzg├╝veni sa─člad─▒.

Mecelle, 1868-1876 y─▒llar─▒ aras─▒nda Ahmed Cevdet Pa┼ča ├Ânderli─čindeki bir heyet taraf─▒ndan tamamland─▒. 16 b├Âl├╝mden olu┼čur ve 1851 madde i├žerir. Esb├ób-─▒ m├╗cibe mazbatas─▒nda ifade edildi─či gibi, ┬źi┼člerin ┼čer├«ate tevf├«k ve takr├«bi┬╗ gayesiyle kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒r. 99 genel k├╝ll├« k─üideyi i├žeren giri┼č b├Âl├╝m├╝nden sonra Mecelle, meden├« hukuku madde madde i┼člemi┼čtir. Her biri ├óyet, hadis ve f─▒k─▒h k─üidelerinden s├╝z├╝lm├╝┼č olan, me┼čhur ve ├ódeta birer vecize h├ólinde lis├ón─▒m─▒zda kullan─▒lan k├╝ll├« k─üidelerinden birka├ž─▒ ┼č├Âyledir:

ÔÇťEhven-i ┼čerreyn ihtiy├ór olunur. / Mecburiyet h├ólinde iki k├Ât├╝l├╝kten hafif olan─▒ se├žilir.ÔÇŁ

ÔÇťDefÔÇś-i mef├ósid celb-i men├ófiÔÇśden evl├ód─▒r. / Zarar─▒ ├Ânlemek, menfaati elde etmekten ├Ânce gelir.ÔÇŁ

ÔÇťBer├óet-i zimmet as─▒ld─▒r. / Aksi ispatlan─▒ncaya kadar ki┼činin su├žsuzlu─ču esast─▒r.ÔÇŁ

─░ngiliz tarih├ži Bernard LewisÔÇÖin;

ÔÇťAhmed Cevdet Pa┼ča; MecelleÔÇÖnin haz─▒rlanmas─▒nda ├Ânayak olmakla yaln─▒z ─░sl├óm hukukuna de─čil, d├╝nya hukuk hayat─▒na da b├╝y├╝k bir hizmette bulunmu┼č, hem kendi ad─▒n─▒ hem de haz─▒rlad─▒─č─▒ bu m├╝kemmel eserin ad─▒n─▒ ebed├«le┼čtirmi┼čtir.ÔÇŁ dedi─či Mecelle, bizde 1926 senesinde yerine ─░svi├žre Meden├« Kanunu getirilene kadar y├╝r├╝rl├╝kte kalm─▒┼čt─▒r.

Biz k─▒ymetini bilemeyip terk ettikten sonra dah├«, L├╝bnan ve SuriyeÔÇÖde 1930, IrakÔÇÖta 1951, ├ťrd├╝nÔÇÖde 1977ÔÇÖe kadar merÔÇÖiyette (y├╝r├╝rl├╝kte) kalan Mecelle, g├╝n├╝m├╝zde Filistin DevletiÔÇÖni olu┼čturan Bat─▒ ┼×eria ve GazzeÔÇÖde de h├ólen mahkemelerin en fazla ba┼čvurdu─ču kaynaklar aras─▒nda yer almaktad─▒r.

┼×imdi d├╝┼č├╝nelim:

Bize yeni bir anayasa mı lâzım, yoksa yeni Ahmed Cevdetler mi?