F─▒rt─▒nan─▒n Savurdu─ču Bir Halk─▒n M├╝cadelesi ABDÔÇÖN─░N KURULU┼×U (1783) -1-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

a_meral

AMER─░KAÔÇÖDA KOLON─░LER─░N KURULMASI

Amerika k─▒tas─▒, Kristof KolombÔÇÖun 1492 y─▒l─▒nda yeni k─▒taya ayak basmas─▒ndan bir s├╝re sonra Avrupa s├Âm├╝rgecili─činin yo─čun h├╝cumuna maruz kald─▒. AmerikaÔÇÖya ilk ayak basanlar ─░spanyollar oldu─ču i├žin, k─▒tan─▒n ilk ve ├Ânemli s├Âm├╝rgelerini elde etmede kazan├žl─▒ ├ž─▒kan da ─░spanya devleti oldu. Gen├ž k─▒tada s├Âm├╝rge aray─▒┼č─▒ kervan─▒na 1500ÔÇÖde Portekizler, 1534ÔÇÖte Frans─▒zlar, 1603ÔÇÖte de ─░ngilizler kat─▒ld─▒lar.

AmerikaÔÇÖya yerle┼čim amac─▒yla ilk gelen g├Â├žmenler ise tamam─▒ erkeklerden olu┼čan k├╝├ž├╝k bir ─░ngiliz kolonisi oldu. ─░ngiliz g├Â├žmenler, ├Âncelikle Jamestown adas─▒na yerle┼čerek orada bir kasaba kurmay─▒ ba┼čard─▒lar. Daha sonra ─░ngiltereÔÇÖden 90 gen├ž k─▒z ta┼č─▒yan bir gemi daha geldi. Bunlar, nakliye masraflar─▒na kar┼č─▒l─▒k gemi sahiplerine 120 libre t├╝t├╝n vermeye r├óz─▒ olan g├Â├žmenlere e┼č olarak verildi. Ayn─▒ ┼čekilde gemilere doldurularak getirilen zenciler de g├Â├žmenlere k├Âle olarak sat─▒ld─▒.

B├Âylece AmerikaÔÇÖdaki ilk s├Âm├╝rge d├Ânemi, 1608 y─▒l─▒nda ─░ngiltereÔÇÖden gelen yakla┼č─▒k 100 ki┼čilik bir grubun Virginia b├Âlgesine yerle┼čmesiyle ba┼člad─▒. Daha sonralar─▒ AvrupaÔÇÖdaki bir├žok ├╝lke bu g├Â├ž hareketine kat─▒lm─▒┼č ve artan g├Â├ž hareketleri neticesinde AmerikaÔÇÖda ┬źkoloni┬╗ ad─▒ verilen yerle┼čim birimleri olu┼čmu┼čtur. Zamanla k─▒tada ├Ânemli bir ekonomi olu┼čtu─čunu g├Âren Avrupa ├╝lkeleri bu koloniler i├žin payla┼č─▒m sava┼č─▒na giri┼čtiler. Bu m├╝cadelelerden en k├órl─▒ ├ž─▒kan ├╝lke yine ─░ngiltere oldu. Sonu├žta AmerikaÔÇÖdaki t├╝m koloniler ─░ngiltereÔÇÖnin b├╝y├╝k bir s├Âm├╝rgesi h├óline geldi.

─░ngiltere zamanla koloniler ├╝zerindeki h├ókimiyetini geni┼čletti ve destekledi─či g├Â├ž hareketleri ile k─▒tadaki a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ daha da art─▒rd─▒. Amerika topraklar─▒na ilk yerle┼čenler aras─▒ndaki en kalabal─▒k grubu ─░ngilizler olu┼čturmu┼čtu. Kolonilerde devrimi savunan kesimin ├Ânde gelenlerinden biri olan Thomas Paine, ─░ngiliz as─▒ll─▒ olmas─▒na ra─čmen 1776ÔÇÖda ┼č├Âyle yazm─▒┼čt─▒:

ÔÇťAmerikal─▒lar─▒n anayurdu AvrupaÔÇÖd─▒r; ─░ngiltere de─čil.ÔÇŁ

Bu s├Âzler sadece B├╝y├╝k BritanyaÔÇÖdan gelen gruplar─▒ de─čil; ─░spanya, Portekiz, Fransa, Hollanda, Almanya ve ─░sve├ž g├Â├žmenlerini de tan─▒ml─▒yordu. Bununla birlikte 1780 y─▒l─▒nda her d├Ârt Amerikal─▒dan ├╝├ž├╝ ya ─░ngiliz idi ya da ─░rlanda k├Âkenliydi. Amerika k─▒tas─▒nda tarih boyunca ─░ngiliz dili ve k├╝lt├╝r├╝n├╝n h├ókimiyetini sa─člam─▒┼č olan da buydu.1 ABD, Kanada ile beraber bat─▒ medeniyetin k─▒tadaki uzant─▒s─▒d─▒r. Avrupa ile temel ortak noktas─▒; iktis├ód├« ve sosyal sistem olarak serbest te┼čebb├╝s ve piyasa ekonomisini, siyas├« rejim olarak da demokrasiyi kabul etmi┼č olmas─▒d─▒r.

ABDÔÇÖyi kuran g├Â├žmenler, AvrupaÔÇÖdaki d├«n├« ve siyas├« bask─▒lardan ve iktis├ód├« zorluklardan ka├žarak geliyorlard─▒. B├Âylece i├žlerinde AvrupaÔÇÖya kar┼č─▒ derin bir k─▒rg─▒nl─▒k ve husumet ta┼č─▒yorlard─▒. ─░nan├ž ve yoksulluk f─▒rt─▒nas─▒n─▒n savurup okyanus dalgalar─▒na kar─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒ ac─▒l─▒ bir ku┼čak olarak yeni k─▒taya iltic├ó etmi┼člerdi. G├Â├žmenlerin sadece maceraperest serseriler olmad─▒─č─▒ muhakkakt─▒r. Amerika onlar i├žin ├Âzg├╝rl├╝k ve f─▒rsatlar beldesiydi. Bu beldede hem din ve mezheplerine g├Âre ├Âzg├╝rce ya┼čayabilir hem de hakk─▒yla ├žal─▒┼čarak zenginle┼čebilirlerdi.

Bu sebepledir ki, Amerika Birle┼čik Devletleri; m├╝cadeleci ve diri bir toplumun, ba┼čta din ve vicdan h├╝rriyeti olmak ├╝zere, inan├ž, d├╝┼č├╝nce ve te┼čebb├╝s h├╝rriyeti gibi temel haklar─▒ esas alarak kurdu─ču bir devlettir.

├çok ge├žmeden Amerikal─▒ yeni bir ku┼čak do─čmaya ba┼člad─▒. Amerikan kolonileri, kap─▒lar─▒n─▒ yeni g├Â├žmenlere de a├ž─▒k tutarak zamanla daha da kalabal─▒kla┼čt─▒. Nitekim Kuzey AmerikaÔÇÖya g├Â├ž edenler; kal─▒c─▒ olarak yerle┼čmek d├╝┼č├╝ncesiyle, ailelerini de yanlar─▒nda getirmi┼člerdi.

K─▒taya g├Â├ž├╝ c├ózip h├óle getiren sebepler ┼čunlard─▒:

Uygun fiyata elde edilebilen arazi bollu─ču, yiyeceklerin bol ve ucuz olmas─▒, i┼č├ži ├╝cretlerinin aileleri rahat ettirecek d├╝zeyde y├╝ksek olmas─▒, insanlar─▒n istedikleri din ve mezhebe uyma konusunda son derece ├Âzg├╝r olmalar─▒…

Ger├žekten de Kuzey AmerikaÔÇÖya g├Â├ž edenler, k─▒tan─▒n g├╝neydeki par├žas─▒na gelenler gibi alt─▒n ve elmas bularak zengin olup ├╝lkelerine d├Ânmek h─▒rs─▒yla de─čil; AvrupaÔÇÖda ya┼čad─▒klar─▒ d├«n├« bask─▒lardan, i┼čsizlik ve yoksulluktan kurtulmak, kendilerine ├Âzg├╝rce ya┼čayacaklar─▒ yepyeni bir ortam olu┼čturmak amac─▒yla g├Â├ž etmi┼člerdi.

Halil ─░NALCIK, ilk koloniler i├žin ┼č├Âyle demektedir:

ÔÇť─░ngiltereÔÇÖde 1730-1760 d├Âneminde din meselesindeki tart─▒┼čma konular─▒ Katoliklik, Protestanl─▒k, Anabaptizm ve P├╝ritanizm idi.ÔÇŁ

─░ngiliz devleti P├╝ritenleri kanun d─▒┼č─▒ say─▒yordu. P├╝ritenler a─č─▒r bask─▒lara maruz kal─▒yor, takibata u─čruyor, yakalananlar cezaland─▒r─▒l─▒yordu. Bu nedenle P├╝ritenler ├Ânce HollandaÔÇÖya ka├žt─▒lar. HollandaÔÇÖda tutunamay─▒nca bu kez kendi hayatlar─▒n─▒ ve d├«n├« inan├žlar─▒n─▒ ya┼čamak i├žin uzak bir memleket olan AmerikaÔÇÖy─▒ se├žtiler. P├╝ritenlerin ├žo─čunlukta oldu─ču b├Âlgelerde tekstil sekt├Âr├╝n├╝n ├ž├Âkmesi, ├╝st ├╝ste bereketsiz mahsul al─▒nmas─▒ndan do─čan a├žl─▒k tehdidi, hastal─▒klar─▒n patlak vermesi, su├ž oran─▒n─▒n art─▒┼č─▒ ve y├╝ksek vergiler; g├Â├ž├╝ tetikleyen ve halk─▒n ─░ngiliz Kral─▒ÔÇÖna olan ├Âfkesini art─▒ran temel sebeplerdi.

P├╝ritenler bu ┼čartlar alt─▒nda ├Âzg├╝rce ib├ódet edebilecekleri ve i┼člerini kurabilecekleri yeni bir toprak hayal ediyorlard─▒. Nitekim 1641 y─▒l─▒nda 14 bin P├╝riten ilk defa MassachusettsÔÇÖe, AmerikaÔÇÖn─▒n kuzey k─▒sm─▒na, sonra g├╝neye koloni h├ólinde yerle┼čtiler. ─░┼čte ilk Amerikan kolonisi b├Âyle do─čdu. Bu olay; ┬źB├╝y├╝k G├Â├ž┬╗ olarak bilinmektedir. AmerikaÔÇÖn─▒n n├╝fusu 1760 y─▒l─▒nda sadece 13 kolonide yakla┼č─▒k 1 milyon 600 bin ki┼či idi. 1790ÔÇÖda 4 milyon, 1840ÔÇÖda 17 milyon oldu. Politik zul├╝mlerden ka├žan, d├«n├« ve iktis├ód├« h├╝rriyet isteyen bir├žok insan AvrupaÔÇÖdan okyanusu a┼č─▒p AmerikaÔÇÖya geliyordu. ─░rlandal─▒lar─▒n g├Â├ž sebebi ise k─▒tl─▒kt─▒.

Bu insanlar─▒n AmerikaÔÇÖy─▒ adanm─▒┼č bir toprak g├Ârmelerinin g├Âr├╝n├╝r sebeplerinden biri, bu topraklar─▒n nisbeten bo┼č ve kimseye ait olmamas─▒yd─▒. G├Â├žmenlerin olu┼čturdu─ču seyyar s─▒n─▒r, her y─▒l bat─▒ya do─čru ilerliyordu. B├Âylelikle g├Â├ž├╝ g├Âze alanlar en u├ž noktaya giderek kendi ├Âz varl─▒klar─▒n─▒n efendisi oluyordu.

VirginiaÔÇÖya gelenler, genellikle be┼č paras─▒z maceraperest alt─▒n avc─▒lar─▒yd─▒. Esnaf ve ├žift├žiler ise onlardan sonra gelerek b├Âlgeyi daha da ┼čenlendirmi┼člerdi. ─░ngiliz g├Â├žmenler, yerle┼čtikleri Jamestown kasabas─▒nda toprakla ├žok fazla ilgilenmediler ve daha rahat bir hayat i├žin alt─▒n ve g├╝m├╝┼č gibi de─čerli maden av─▒na y├Âneldiler.

Anavatandaki y├Ânetim ┼čekli, s├Âm├╝rgelerde de uygulan─▒yordu. Mesel├ó; ─░ngiltereÔÇÖdeki KralÔÇÖa, Lordlar ve Avam Kamaras─▒ÔÇÖna kar┼č─▒l─▒k; kolonilerde Vali, Konsey ve Temsilciler MeclisÔÇÖi bulunuyordu. KralÔÇÖ─▒n tayin etti─či vali ile koloninin yasama meclisi aras─▒nda genellikle vergi konusunda tart─▒┼čmalar ya┼čan─▒yordu. Kolonilerin h├╝rriyet ve haklarla ilgili mahall├« anayasalar─▒ vard─▒. Baz─▒ koloniler; ticaret ┼čirketleri ve b├╝y├╝k toprak sahipleri taraf─▒ndan, baz─▒lar─▒ da d├«n├« sebeplerle g├Â├ž edenler taraf─▒ndan kurulmu┼čtu. ─░ngilizlerin kolonilerdeki isk├ón ve y├Ânetim ┼čekli farkl─▒yd─▒. Kral, istedi─či birini vali olarak tayin eder, vali de ┬źKral ad─▒na┬╗ topraklar─▒ idare ederdi. Kral, ├Âzel ┼čah─▒slara veya ┼čirketlere bir miktar arazi tahsis edebilirdi. G├Â├žmenler; anavatan─▒n himayesinde, bir siyas├« olu┼čuma gidebilir, kendilerini y├Ânetebilirdi.

___________________________

1 ─░hsan Burak B─░REC─░KL─░ Dr., History Studies ABD ve B├╝y├╝k Orta Do─ču ─░li┼čkileri ├ľzel Say─▒s─▒, s. 83-84.

2 J. M. Roberts, Avrupa Tarihi, İnkılâp Kitabevi, İst., s. 416.