Unutulmu┼č Bir ├édetimiz: FERGAB

YAZAR : ─░lyas KAYAOKAY kayaokay_2323@hotmail.com

KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖin doksan d├Ârd├╝nc├╝ s├╗resi olan ─░n┼čirah, sekiz ├óyetten m├╝te┼čekkil olup PeygamberimizÔÇÖin m├óruz kald─▒─č─▒ s─▒k─▒nt─▒ ve zorluklar kar┼č─▒s─▒nda, kendisini teselli etmek gayesiyle n├ózil olmu┼čtur. ─░n┼čirah; a├ž─▒lma, a├ž─▒kl─▒k, ferahl─▒k anlam─▒na gelmektedir:

1. Elem ne┼črah leke sadrak: SenÔÇÖin g├Â─čs├╝n├╝ a├žmad─▒k m─▒ (darl─▒─č─▒n─▒ geni┼čletmedik mi)?

2. Ve vadaÔÇśn├ó ÔÇśanke vizrak: (Hakikati a├žarak be┼čeriyet) y├╝k├╝n├╝ SenÔÇÖden almad─▒k m─▒?

3. Ellez├« enkada zahrak: Ki o(nun a─č─▒rl─▒─č─▒) SenÔÇÖin belini ├žat─▒rdatm─▒┼čt─▒!

4. Ve rafeÔÇśn├ó leke zikrak: SenÔÇÖin zikrini (hat─▒rlad─▒─č─▒n hakikatini ya┼čatarak) y├╝celtmedik mi?

5. Feinne meÔÇśal ÔÇśusri y├╝sr├ó: Bu y├╝zdendir ki kesinlikle zorlukla beraber bir kolayl─▒k vard─▒r.

6. ─░nne meÔÇśal ÔÇśusri y├╝sr├ó: Evet, kesinlikle her zorlukla beraber bir kolayl─▒k vard─▒r.

7. Feiz├ó fera─čte fensab: (─░┼člerinden) kurtulunca (esas i┼činle) yo─črul!

8. Ve il├ó Rabbike fer─čab: Rabbine y├Ânel (ve yaln─▒z OÔÇÖna ra─čbet et).

S├╗reye ad olan ilk ├óyet; Hazret-i PeygamberÔÇÖin ├žocuk iken yahut m├«rac h├ódisesi vuk├╗ buldu─čunda Cebr├óil taraf─▒ndan g├Â─čs├╝n├╝n yar─▒larak kalbinin ├ž─▒kar─▒l─▒p zemzem suyu ile y─▒kanmas─▒na i┼čaret etmektedir. Baz─▒ ├ólimler bunun cisman├« bir y─▒kanma olmad─▒─č─▒n─▒, kalbine ferahl─▒k ve hikmet verildi─čini s├Âylerler. ├éyetlerde her t├╝rl├╝ zorlu─čun ard─▒ndan kolayl─▒─ča ├ž─▒k─▒laca─č─▒na art arda vurgu yap─▒lmas─▒ ile; inananlar─▒n y├╝z y├╝ze gelece─či dert ve s─▒k─▒nt─▒lar kar┼č─▒s─▒nda pes etmeyip hamd ├╝ sen├ó i├žerisinde olmalar─▒, her vakit All├óhÔÇÖa y├Ânelmeleri ve OÔÇÖndan ├╝mit kesmemeleri istenmektedir. Bir dert ve mihnet ├╝zerimize h├ós─▒l olunca, yeg├óne il├óc─▒m─▒z Duh├ó S├╗resiÔÇÖyle bu s├╗redir.

T├╝rk├žede yer alan;

ÔÇťElif demeden ┬źfergab┬╗a ├ž─▒k─▒lmaz.ÔÇŁ, ÔÇťElif demeden ┬źfergab┬╗a ├ž─▒kaca─č─▒m san─▒r.ÔÇŁ gibi deyimlerde ge├žen ┬źfergab┬╗ (Rabbine y├Ânel) kelimesi, ─░n┼čirah S├╗resiÔÇÖnin son ├óyetinin son kelimesi olup g├╝n├╝m├╝zde unut(tur)ulmu┼č gelene─čimize de ismini vermi┼čtir.

Elif, ┬źokumak┬╗ anlam─▒na da gelir. ┬źElif┬╗i bilmeden okuman─▒n m├ón├ós─▒z olu┼čuyla ilgili Y├╗nus;

Sen elifi bilmezsin,
Bu nice okumakt─▒r.

der. Bug├╝n pek kullan─▒lmayan bir deyim olan; ┬źFergaba varmak/├ž─▒kmak┬╗; bir konuda yeterince iktidar kazanm─▒┼č olma anlam─▒na gelmektedir. Elif, ilk harf oldu─čundan ba┼člamak anlam─▒na da tekab├╝l eder. Bir i┼če ba┼člay─▒p ilerlemeden o i┼čte ba┼čar─▒l─▒ olunmaz. K─▒sacas─▒ merdiven atlanarak de─čil, basamak basamak ├ž─▒k─▒l─▒rsa muktedir olunur. Elif, ┬źbir┬╗ demektir; yani All├óhÔÇÖ─▒ da sembolize eder. All├óhÔÇÖ─▒n ad─▒ an─▒lmadan bir i┼čte muvaffak olunamayaca─č─▒ anlam─▒na da gelir. Dervi┼č Osman, KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒n ilk ├óyetini okuyup fergaba ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ s├Âyler:

Okudum ┬źikra┬╗y─▒ ├ž─▒kt─▒m fergabe,
Cezbe-i Hak erdi, oldum ba┼č kubbe,
Kamu varl─▒─č─▒m─▒ k─▒lm─▒┼č─▒m heb├ó,
L├ó-mek├ón illeri g├Âr├╝nd├╝ bana.

Osmanl─▒ zaman─▒nda, elif harfinden ba┼člayarak KurÔÇÖ├ón okumay─▒ ├Â─črenen mektep ├žocuklar─▒, KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒ ders olarak tersinden s├╗re s├╗re okumaya / ezberlemeye ba┼člarlar. ─░n┼čirah S├╗resiÔÇÖne var─▒p okuyabilen art─▒k KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒ tamamen okuyabilme kapasitesine eri┼čmi┼č say─▒l─▒rd─▒. Bu kutlu g├Ârev ba┼čar─▒ld─▒─č─▒ i├žin; ders al─▒nan hocalara te┼čekk├╝r mahiyetinde, hediyeler ikram edilirdi. ─░n┼čirah S├╗resiÔÇÖne ├ž─▒kan ├žocuk, ailesi ile birlikte haz─▒rl─▒kl─▒ gelirdi. Talebe s├╗renin sonuna geldi─činde ┬źfergab┬╗ kelimesini okuyunca, hocas─▒ yahut talebe arkada┼člar─▒; ya hafif├že kula─č─▒n─▒ ├žekerler ya da varsa ba┼č─▒ndaki takkeyi kaparlar. Bunun m├ón├ós─▒; ┬źBu i┼či ba┼čard─▒n bizim de hediyemizi verirsin art─▒k!┬╗ demektir. O ├Ânemli ├ón─▒ kollay─▒p takkeyi kapan talebe, hediyeyi de kapar.

Sem├ónur KAYAÔÇÖn─▒n K├╝tahyaÔÇÖn─▒n Tav┼čanl─▒ il├žesinden derledi─či fergab gelene─či ┼ču ┼čekildedir:

KurÔÇÖ├ón ├Â─črenmeye giden ├žocuklar; KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒ bitirince iki┼čerli e┼čle┼čirler ve hatim du├ós─▒ ettikten sonra, birbirlerinin evine ┬źfergab┬╗ diyerek ba─č─▒rarak ko┼čarlar. (Bu ┼čekilde sokakta ko┼čan birisi g├Âr├╝l├╝nce hatim etti─či anla┼č─▒l─▒r.) Eve ula┼čan ├žocuk; evde bulunan b├╝y├╝klere ─░n┼čirah S├╗resiÔÇÖni okur, b├╝y├╝kler de ona hediyeler verir. Bu ┼čekilde e┼čle┼čen ├žocuklar, olaydan sonra birbirlerine; ┬źfergab arkada┼č─▒m┬╗ diyerek hitap ederler.ÔÇŁ (Tav┼čanl─▒ Dergisi, sa. 2, s. 54)

Haz─▒rl─▒kl─▒ gelen ├žocuk, elinden geldi─čince ikramda bulunur. Bazen de fergab diyen talebenin c├╝z kesesi ba┼č─▒na ge├žirilir ├Âylece eve yollan─▒rd─▒. Aile bu h├óli g├Âr├╝nce, hay─▒r du├ós─▒nda bulunurdu. Bu ├ódetteki gaye, ├žocuklar─▒ ├Âd├╝llendirme metodu ile ilme te┼čvik etmektir.

D├«van ┼čiiri, eski gelenek ve ├ódetlerimizin kayd─▒n─▒n tutuldu─ču bir derlemeler kitab─▒ mahiyetindedir. Bug├╝n unutulmu┼č pek ├žok ├ódeti beyitlerin i├žerinde g├Ârebilmekteyiz. ─░┼čte asr─▒m─▒zda unutulmu┼č ┬źfergab┬╗ gelene─čini ancak d├«vanlar aras─▒nda g├Ârebiliyoruz. Bu y├Ân├╝yle d├«van ┼čiiri asl─▒nda ger├žek kimli─čimizi as─▒rlard─▒r koruyan bir kripteks / ┼čifre kutusudur.

Fergab ├ódeti bir mektep uygulamas─▒ oldu─ču i├žin, sevgilinin tazeli─činden kin├óye ile ┬źt─▒fl-─▒ mekteb: okul ├žocu─ču┬╗ ile beraber d├«van ┼čiirindeki yerini bulur.

S├╝nb├╝lz├óde Vehb├« iki yerde ┬źfergab┬╗tan s├Âz eder:

Olmu┼č g├Ân├╝l, f├╝t├ódesi bir t─▒fl-─▒ mektebin,
Mânâsını sebak ediyor emr-i fergabın.

ÔÇťG├Ân├╝l, bir mektep ├žocu─čunun m├╝ptel├ós─▒ olmu┼č; ┬źfergab: Ra─čbet et!┬╗ emrinin anlam─▒n─▒ ├Â─čreniyor.ÔÇŁ

Bir di─čer beytinde ise sevgili ile mektep ├žocu─ču aras─▒nda ilgi kurar:

Sevdirir kendiyi u┼č┼č├óka, o t─▒fl-─▒ mekteb,
Gâh İhlâs okuyup gâhice emr-i fergab.

ÔÇťO mektep ├žocu─ču, bazen ─░hl├ósÔÇÖ─▒ bazen ┬źfergab┬╗ emrini okuyarak kendisini ├ó┼č─▒klara sevdirir.ÔÇŁ

─░hl├ós, samimiyet, sevgisi, g├╝veni h├ólis ve s├ód─▒k olmak m├ón├ós─▒na da geldi─činden, sevgilinin ihl├ós okumas─▒, samimiyet bildirmesi ┼čeklinde bir tevriye m├ón├ós─▒na sahiptir. Fergab da ┬źRa─čbet et┬╗ m├ón├ós─▒yla benzer bir ikinci m├ón├óy─▒ ihtiva eder.

Antepli Ayn├« de takke kapma ├ódetinden de bahsetti─či beyitte bir ├žocuk olarak g├Ârd├╝─č├╝ kalbinin, a┼čk hocas─▒ndan ders ald─▒─č─▒n─▒, ileri bahislere geldi─čini ifade eder:

H├óce-i a┼čka var─▒p mektebi erken kapar─▒z,
├ľ─čretip ┬źfergab┬╗─▒ t─▒fl-─▒ dile takye kapar─▒z.

ÔÇťA┼čk─▒n hocas─▒na var─▒p mektebi erkenden kapat─▒r─▒z. G├Ân├╝l ├žocu─čuna ┬źfergab┬╗─▒ ├Â─čretip takke kapar─▒z.ÔÇŁ

Muvakkitz├óde Pertev, r├╝zg├órlar─▒n takke u├žurmas─▒n─▒ h├╝sn-i t├ól├«l ile i┼člemi┼čtir:

Takye kapmak fenninin oldu edîbi kim hazân,
G├╝l-nih├ól├ón mekteb-i g├╝l┼čende ├ž─▒kd─▒ ┬źfergab┬╗a.

ÔÇťG├╝lfidanlar─▒, g├╝l bah├žesi okulunda fergaba ├ž─▒km─▒┼č olmal─▒ ki (esen r├╝zg├órlar─▒yla) sonbahar, takke kapmak sanat─▒n─▒n ustas─▒ oldu.ÔÇŁ

Takke kapmak, sahtek├órl─▒kla bir ┼čeyler elde etmek m├ón├ós─▒n─▒ da kazanm─▒┼čt─▒r. Ali R├óik buna temasla ┼č├Âyle demi┼čtir:

Debistân-ı felekte takye kaptırmazlar ey hâce!
Me─čer saÔÇśy ile emr-i fergab─▒ sen edersin i┼čr├ób.

ÔÇťEy hoca fele─čin mektebinde takke kapt─▒rmazlar. Ancak gayretle ┬źfergab┬╗─▒n emrini sen kapal─▒ olarak anlat─▒rsan o ba┼čka.ÔÇŁ

Kad├«m bir gelene─či bulunan Fergab merasimini bug├╝n yeniden canland─▒ramaz m─▒y─▒z? Cami hocalar─▒, m├╝ft├╝l├╝kler, ├že┼čitli dernekler; KurÔÇÖ├ón ├Â─čretiminde bu gelene─či s├╝rd├╝rebilir.