K├╝├ž├╝k ─░skenderÔÇÖin ├ťlkesinde
DÂRUSSELÂM AÇE -3-

YAZAR : Prof. Dr. Osman ÇETİNKAYA osmancetinkaya@sdu.edu.tr

BEYT├ťRRAHMAN ULU CAM─░─░

A├že seyahatimiz esnas─▒nda Banda Aceh kent merkezinde yer alan Beyt├╝rrahman Ulu CamiiÔÇÖni ziyaret ve iki vakti bu g├╝zel mabette ed├ó etmek nasip oldu, elhamd├╝lill├óh. Mascid Raya Baiturrahman ad─▒yla bilinen Beyt├╝rrahman; A├že, Endonezya, Malezya i├žin oldu─ču kadar t├╝m ─░sl├óm ├ólemi i├žin de b├╝y├╝k ├Âneme sahip camilerden biri. As─▒rlarca ─░ndo-Pasifik b├Âlgesinde ─░sl├ómÔÇÖ─▒n yay─▒lmas─▒ ve k├Âkle┼čmesinde merkez g├Ârevini ├╝stlenmi┼č. ─░stanbulÔÇÖdaki Ey├╝p Sultan Camii gibi, Banda A├žeÔÇÖliler yan─▒nda; A├že, Endonezya ve MalezyaÔÇÖn─▒n di─čer illerinden ve t├╝m d├╝nyadan gelen m├╝sl├╝manlarla dolup ta┼č─▒yor, duygu yo─čun bir bulu┼čma ve hasret giderme mek├ón─▒ vazifesi de g├Âr├╝yor. ─░smiyle m├╝semm├ó tam bir Beyt├╝rrahman!..

M├╝kemmel bir geometri ve ├žok zarif bir mimar├«ye sahip camiye girdi─činizde; tertemiz-bembeyaz mermer zemini, yine ince bir dantel gibi ├Âr├╝lm├╝┼č mermer s├╝tunlar─▒yla geni┼č ferah mek├ón─▒, ib├ódet eden kad─▒n-erkek m├╝ÔÇÖminleriyle size bir anda Mescid-i Nebev├«ÔÇÖden i├žinizi k─▒p─▒rdatan esintiler ta┼č─▒yor. Beyt├╝rrahman; ayn─▒ zamanda ├žok g├╝zel peyzaj d├╝zenlemesi yap─▒lm─▒┼č geni┼č bir avlu i├žinde bulunmakla da, bamba┼čka bir g├Âr├╝n├╝m arz ediyor. Bu h├óliyle Beyt├╝rrahman Camii, A├žeÔÇÖnin g├╝├žl├╝ ─░sl├óm├« inan├ž ve k├╝lt├╝r├╝n├╝n en ├Ânemli sembol├╝.

Beyt├╝rrahman CamiiÔÇÖnin ilk olarak 12. y├╝zy─▒lda in┼ča edildi─či kaydediliyor. Sonraki d├Ânemlerde yeni il├óvelerle s├╝rekli geni┼čletilmi┼č. A├žeÔÇÖnin Hollanda s├Âm├╝rge y├Ânetimi alt─▒nda bulundu─ču y─▒llarda, (18.-19. y├╝zy─▒l); bir ─░talyan mimar─▒n tasar─▒m─▒ ile cami, bug├╝nk├╝ formunu alm─▒┼čt─▒r. Mimar├«sinin Mo─čol-Hint-─░sl├óm-Avrupa mimar├« sentezi oldu─ču ifade edilmektedir. Yedi kubbesi, 5 minaresi bulunan camide 30.000 m├╝ÔÇÖmin namaz k─▒labilmektedir. Farkl─▒ d├Ânemlerde; sava┼člar sebebiyle yak─▒l─▒p y─▒k─▒lan, tekrar yenilenen, restore edilen cami, 2004 tsunami fel├óketinde Banda A├žeÔÇÖde bir├žok bina yerle bir olup, dalgalar taraf─▒ndan s├╝r├╝klenirken, ayakta kalan az say─▒daki yap─▒dan biri olmu┼č.

MEKKE KAPISI

Dar├╝ssel├óm A├že ve Mekke Kap─▒s─▒ ifadeleriyle ilk olarak A├že ziyaretinde kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒ s├Âylemeliyim. Tarih boyunca A├že, Endonezya tak─▒madalar─▒, Mekke-Medine, Orta Do─ču, Osmanl─▒ Devleti, G├╝neydo─ču Asya (Hindistan, Pakistan vd.) aras─▒nda bir k├Âpr├╝ vazifesi g├Ârm├╝┼č. Endonezya ve MalezyaÔÇÖda ─░sl├ómÔÇÖ─▒n yay─▒lmas─▒nda ├Ânemli bir rol oynam─▒┼č. Malezya ve EndonezyaÔÇÖdan hac ve umreye gidecek m├╝sl├╝manlar; ├Ânce Banda A├žeÔÇÖde toplan─▒p, sonra deniz yoluyla MekkeÔÇÖnin yolunu tutarlarm─▒┼č.

En me┼čhurlar─▒ ┼×ah Kuala olmak ├╝zere, ilim adamlar─▒ yeti┼čmi┼čtir. A├že m├╝sl├╝manlar─▒; dinlerine s├ód─▒k, PeygamberÔÇÖin s├╝nnetine ri├óyete gayret g├Âsteren bir millet olarak tan─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu sebeplerle A├že D├órussel├óm Sultanl─▒─č─▒, tarih├« kay─▒tlara g├Âre 16. y├╝zy─▒lda kurulmu┼č ve 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒na kadar varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu d├Ânem boyunca A├že topraklar─▒, ─░sl├óm din ve k├╝lt├╝r├╝ne be┼čiklik etmi┼č ve bu ├Âzellikleri ┬źMekke Kap─▒s─▒┬╗ (Serambi Mekkah) unv├ón─▒yla an─▒l─▒r olmu┼čtur. 26 Aral─▒k 1873ÔÇÖte ba┼člayan Hollanda sald─▒r─▒lar─▒ 1904ÔÇÖte sona erdikten sonra, uzunca bir s├╝re Hollanda s├Âm├╝rge y├Ânetimi alt─▒nda kalm─▒┼č; 1944-45ÔÇÖte de JaponyaÔÇÖn─▒n i┼čgaline u─čram─▒┼čt─▒r. Japonlar─▒n II. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖnda yenilmeleri ile Hollanda y├Ânetimi A├žeÔÇÖyi kendi g├╝d├╝mleri alt─▒ndaki Endonezya CumhuriyetiÔÇÖne b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

Neredeyse y├╝z y─▒l s├╝ren A├žeÔÇÖnin ─▒st─▒rab─▒, bitmek bilmeyen i├ž m├╝cadeleler ve karga┼ča, 2004ÔÇÖte ya┼čanan tsunami fel├óketiyle zirveye ula┼čm─▒┼čt─▒r. Karanl─▒─č─▒n en kesif noktas─▒nda fecrin do─čmas─▒ misali 2005 A─čustosÔÇÖunda ├ľzg├╝r A├že Hareketi (GAM) ile Endonezya h├╝k├╗meti aras─▒nda imzalanan ve her iki taraf─▒n iyi niyetini yans─▒tt─▒─č─▒ a├ž─▒k├ža g├Âr├╝len anla┼čma ve sonras─▒ndaki m├ókul geli┼čmeler sevindirici. ├ťmit ederiz ki; gerek A├želilerin ├žal─▒┼čmalar─▒, ihl├ós ve gayretleri, gerek d├╝nyadaki di─čer m├╝sl├╝man ├╝lke ve topluluklar─▒n katk─▒lar─▒ ve s├╝rd├╝r├╝lebilir ili┼čkilerle Mekke Kap─▒s─▒ A├že, bu ┼čanl─▒ ge├žmi┼či tekrar ya┼čay─▒p ya┼čat─▒r.

┼×AH KUALA ├ťN─░VERS─░TES─░ (UNSYIAH)

A├že ziyaretimizin as─▒l amac─▒; ┬źMevl├ón├ó Akademik De─či┼čim Program─▒┬╗n─▒n tan─▒t─▒m─▒ ve iki ├╝niversite (S├╝leyman Demirel ├ťniversitesi) aras─▒nda akademisyen ve ├Â─črenci de─či┼čimi, ortak ara┼čt─▒rmalar ve e─čitim programlar─▒ imk├ónlar─▒ ├╝zerinde durmakt─▒. Bu ama├žla UNSYIAHÔÇÖda rekt├Âr, rekt├Âr yard─▒mc─▒lar─▒, fak├╝lte dekanlar─▒ ve b├Âl├╝mler ile g├Âr├╝┼čmeler yap─▒ld─▒, birimler ziyaret edildi ve anla┼čmalar imzaland─▒. ┼×ah Kuala ├ťniversitesi (Universitas Syiah Kuala) 1960ÔÇÖta Banda A├žeÔÇÖde kurulmu┼č olup A├že ey├óletinin en eski ve en b├╝y├╝k ├╝niversitesi. ├ťniversite; ad─▒n─▒, 16. y├╝zy─▒lda ya┼čam─▒┼č ├Ânde gelen A├želi ilim ve din adam─▒ ┼×ah Kuala ad─▒yla me┼čhur, Abdurra├╗f es-Singkil├«ÔÇÖden almaktad─▒r. ├ťniversitede 12 fak├╝lte mevcut olup, lisans ve y├╝ksek lisans d├╝zeyinde e─čitim verilmektedir.

┼×AH KUALA K─░MD─░R?

┼×ah Kuala ad─▒na ilk defa, A├že seyahati ├Âncesinde ziyaret edece─čimiz ├╝niversite hakk─▒nda bilgi toplarken rastlam─▒┼čt─▒m. A├že ve UNSYIAH ziyareti sonras─▒nda daha bir merakla ┼×ah KualaÔÇÖn─▒n izini s├╝rmeye ├žal─▒┼čt─▒m. Bu konu ve A├že ile ilgili di─čer konularda Mehmet ├ľZAYÔÇÖ─▒n A├že Seyahat Notlar─▒-II adl─▒ 2013ÔÇÖte yay─▒nlanm─▒┼č kitab─▒ imdad─▒ma yeti┼čti. Din sosyolojisi alan─▒nda doktora yapm─▒┼č, uzunca bir s├╝re A├žeÔÇÖde ya┼čay─▒p A├žeÔÇÖyle hemh├ól olmu┼č h├ólen MalezyaÔÇÖda ya┼čayan, ├╝niversitelerde dersler veren, medya ile i┼čtigal eden Mehmet ├ľZAY Beyle Kuala LumpurÔÇÖda bir ├žay sohbetinde birlikte olmu┼čtuk.

Abdurra├╗f es-Singkil├«, (m. 1615/h. 1024)ÔÇÖte A├že ey├óleti bat─▒ sahilinde yer alan Singkil kasabas─▒nda do─čmu┼č. Kuala lakab─▒ ise kendisinin A├že NehriÔÇÖnin denize yak─▒n bir yerinde yerle┼čip burada ilim okutmas─▒ndan, talebe yeti┼čtirmesinden m├╝lhem ┬źNehir ├élimi┬╗ anlam─▒na geliyormu┼č. Mekke ve MedineÔÇÖde 19 y─▒l boyunca devrin ├Ânemli ├ólimlerinden dersler alm─▒┼č ve A├žeÔÇÖye d├Ânm├╝┼č. Es-Singkil├« A├žeÔÇÖde ┼×ett├óriye Tar├«kat─▒ ┼čeyhi olarak pek ├žok talebe yeti┼čtirmi┼č ve G├╝neydo─ču AsyaÔÇÖda ─░sl├ómÔÇÖ─▒n geli┼čmesi ve yay─▒lmas─▒nda ├žok m├╝him bir vazife icr├ó etmi┼č.

┼×ah KualaÔÇÖn─▒n yeti┼čtirdi─či talebeler aras─▒nda, babas─▒ T├╝rk olan Mustafa R├╗m├« veya Baba D├óvud (Dawud Rumi) ad─▒yla me┼čhur olmu┼č bir ├ólim de yer almaktad─▒r. Mustafa R├╗m├«, hocas─▒ ┼×ah Kuala taraf─▒ndan haz─▒rlanan ve ilk Malayca KurÔÇÖ├ón terc├╝mesi ve tefsiri olarak bilinen ┬źTurjumanuÔÇÖl-Mustafid┬╗ adl─▒ esere ├Ânemli katk─▒lar yapm─▒┼č. Hocas─▒n─▒n vefat─▒ndan (m. 1693) sonra da, hal├«fesi olarak ─░sl├ómÔÇÖa hizmete devam etmi┼čtir. ┼×ah Kuala, tasavvuf alan─▒nda ise Umdah el-Muhtajin, Kif├óyat├╝ÔÇÖl-Muhtajin ile Daqaiq el-Hurf gibi eserler b─▒rakm─▒┼č. ┼×ah Kuala sadece A├žeÔÇÖnin de─čil, Malay ve Endonezya d├╝nyas─▒n─▒n en ├Ânemli ├ólimi kabul edilmektedir. ┼×ah KualaÔÇÖn─▒n yak─▒nlar─▒ ve talebelerinin mezarlar─▒n─▒n, ayn─▒ ad─▒ ta┼č─▒yan ve tsunaminin b├╝y├╝k y─▒k─▒m verdi─či k├Âyde bulundu─ču ve m├╝sl├╝manlar─▒n s─▒k ziyaret etti─či bir yer oldu─čunu sonradan ├Â─črendik. Gerek bilmedi─čimiz i├žin, gerekse zaman darl─▒─č─▒ y├╝z├╝nden ziyaret etmek nasip olmad─▒. Allah makam─▒n─▒ cennet etsin in┼č├óallah.