KE┼×─░FLER VE S├ľM├ťRGEC─░L─░K -2-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

G├ťNEY AMER─░KAÔÇÖNIN KE┼×F─░

1500 y─▒l─▒nda AfrikaÔÇÖn─▒n g├╝ney ucunu ilk kez ge├žmeyi ba┼čarm─▒┼č olan Portekizli ├╝nl├╝ denizci Bertolomeu Dias, arkada┼č─▒ olan macerac─▒ kaptan Alvares Cabral ile birlikte HindistanÔÇÖ─▒ hedefleyen yeni bir sefere ├ž─▒kt─▒ ancak, AfrikaÔÇÖn─▒n bat─▒ sahillerini ge├žerken ┼čiddetli bir f─▒rt─▒naya yakaland─▒ ve filolar─▒ G├╝ney AmerikaÔÇÖn─▒n do─ču sahillerine s├╝r├╝klendi. B├Âylece kaderin cilvesi onlar─▒ Brezilya sahillerine atm─▒┼čt─▒. Burada rastlad─▒klar─▒ kor renginde a─ča├žlar sebebiyle ├╝lkeye ayn─▒ anlama gelen Brezilya ad─▒n─▒ verdiler. D├Ân├╝┼č yolculu─ču s─▒ras─▒nda da Bartolomeu DiasÔÇÖa ait gemi, f─▒rt─▒na y├╝z├╝nden batt─▒ ve Dias ├Âld├╝. Ancak bu m├╝him ke┼čiften sonra Portekiz, Brezilya ├╝zerinde hak iddia eden bir konuma geldi.

Kendilerine ─░spanyol Fatihleri ad─▒n─▒ veren birka├ž bin macerac─▒, sil├óhlar─▒n─▒n ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ile G├╝ney AmerikaÔÇÖdaki yerli halk─▒ bask─▒ alt─▒na ald─▒ ve on binlerce zavall─▒y─▒ yok ederek ─░spanyol s├Âm├╝rge ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun kurulmas─▒nda yard─▒mc─▒ oldular. S├Âm├╝rgecili─čin kurulu┼čunun temelinde as─▒l Fernandez CortezÔÇÖin (1485-1547) MeksikaÔÇÖdaki Aztek ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun hazinelerini ya─čma etmesi yatmaktad─▒r. CortezÔÇÖin Aztek ba┼čkenti Teno├žtitlanÔÇÖ─▒n (Meksika City) al─▒n─▒p ya─čmalanmas─▒ s─▒ras─▒nda g├Âsterdi─či, b├╝t├╝n gen├ž erkeklerin ├Âld├╝r├╝lmesi ┼čeklindeki vah┼čet; hat─▒rlardan silinmedi, unutulmad─▒.1

Bu arada G├╝ney AmerikaÔÇÖya sarkmaya ba┼člayan s├Âm├╝rgecilik faaliyetlerinde muhtemel ihtil├óflar─▒ ├Ânlemek amac─▒yla 1494 y─▒l─▒nda Papa VI. AlexandraÔÇÖn─▒n hakemli─činde d├╝nya denizleri iki devlet ┬ź─░spanya ve Portekiz aras─▒nda┬╗ payla┼čt─▒r─▒ld─▒. 1494 y─▒l─▒nda imzalanan Tordesillas anla┼čmas─▒na g├Âre Atlas OkyanusuÔÇÖnun ortas─▒ oldu─ču tahmin edilen yerin alt─▒ndan ge├žen hatt─▒n do─čusunda yer alan yerler Portekizlilerin, bat─▒ k─▒sm─▒nda yer alan b├Âlgeler ─░spanyol denetiminde kalmaktayd─▒. Anla┼č─▒laca─č─▒ gibi Brezilya d─▒┼č─▒ndaki t├╝m G├╝ney Amerika, ─░spanyollar─▒n ├Âl├ž├╝s├╝z y─▒k─▒c─▒l─▒k ta┼č─▒yan ├žapulcu sald─▒r─▒lar─▒na maruz kald─▒.

1532 y─▒l─▒nda ─░spanyollar, MeksikaÔÇÖdan ├žok daha zengin olan PeruÔÇÖyu s├Âm├╝rge imparatorlu─čuna d├óhil ettiler. Francisco Pizarro, 1533ÔÇÖda PeruÔÇÖyu zaptetti─činde ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yordu:

ÔÇťBen buraya alt─▒n elde etmek i├žin geldim, bir k├Âyl├╝ gibi topra─č─▒ s├╝rmeye de─čil.ÔÇŁ2

G├Âz├╝ d├Ânm├╝┼č s├Âm├╝rgeciler burada yerli halka ait ─░nka MedeniyetiÔÇÖni yok ettiler.

K─▒sa zaman i├žinde G├╝ney AmerikaÔÇÖdaki di─čer bir├žok ├╝lke; Guetamala, Honduras, Kolombia, ┼×ili zorla s├Âm├╝rgele┼čtirildi. Bat─▒l─▒ efendiler, gittikleri topraklarda o ├╝lkelerin yer alt─▒ ve yer ├╝st├╝ zenginliklerini ele ge├žirdikleri gibi yerli halklar─▒ da t├╝rl├╝ i┼čkencelerle ├Âld├╝rd├╝ler veya kendilerine hizmet edecek h├óle gelmeleri i├žin h─▒ristiyanla┼čt─▒rd─▒lar. Paolo GioviaÔÇÖn─▒n deyimiyle; ┬źAvrupa sil├óhlar─▒n─▒n g├╝r├╝lt├╝s├╝ bile onlar─▒ ─░saÔÇÖya inand─▒rmak i├žin yeterliydi.┬╗3

S├Âm├╝rgeciler doymak bilmeyen bir h─▒rsla hareket ediyorlard─▒. Vasco de Gama Kalk├╝ta liman─▒na demir att─▒─č─▒nda bir yerli; ┬źPortekizlilerin AsyaÔÇÖda ne arad─▒─č─▒n─▒┬╗ sordu─čunda, GamaÔÇÖn─▒n cevab─▒; ┬źH─▒ristiyan ve Baharat┬╗ olmu┼čtu.

Albuquerque 1511 y─▒l─▒nda MalakkaÔÇÖya sald─▒rd─▒─č─▒nda subaylar─▒na, iki sebepten dolay─▒ var g├╝├žleriyle sava┼čmalar─▒n─▒ emretmi┼čti:

Birincisi; ha├ž─▒ ├╝lkenin d─▒┼č─▒nda farkl─▒ yerlere dikerek ve MuhammedÔÇÖin hil├ólinin ate┼čini s├Ând├╝rerek Tanr─▒ÔÇÖya hizmet etme a┼čk─▒…

─░kincisi; t├╝m baharat ve il├ó├ž kaynaklar─▒ndan dolay─▒ bu ┼čehri ele ge├žirerek Kral Don ManuelÔÇÖe hizmet etme a┼čk─▒… 4

Bu u─čra┼čta; din bahanenin, alt─▒n d├╝rt├╝n├╝n kayna─č─▒yd─▒. Ara├žlar ise on d├Ârt ve on be┼činci as─▒rlarda Atlantik Avrupas─▒ÔÇÖn─▒n geli┼čtirdi─či teknolojiydi.5

MAGELL├éNÔÇÖIN D├ťNYA TURU

XV. y├╝zy─▒lda AvrupaÔÇÖn─▒n co─črafyac─▒lar─▒ ve denizcileri ilk ├ža─č─▒n ├╝nl├╝ co─črafyac─▒s─▒ BatlamyusÔÇÖun;

ÔÇťB├╝t├╝n d├╝nyay─▒ ├ževiren bir tek okyanus vard─▒r, AfrikaÔÇÖy─▒ g├╝neyden dola┼čarak HindistanÔÇÖa varmak m├╝mk├╝nd├╝r. D├╝nya yuvarlakt─▒r, o h├ólde hep bat─▒ya do─čru yol alacak bir denizci, AsyaÔÇÖn─▒n do─čusuna varabilecek ve hareket etti─či noktaya geri d├Ânebilecektir.ÔÇŁ tezi ve ─░sl├óm co─črafyac─▒lar─▒ taraf─▒ndan olu┼čturulan yeni haritalar, Kristof Kolomb d├óhil b├╝y├╝k denizcilere ve bilhassa Magell├ónÔÇÖa okyanusu a┼čma maceralar─▒nda g├╝ven art─▒r─▒c─▒ ve cesaretlendirici bir rol oynam─▒┼čt─▒r.

Uzun y─▒llar Hint OkyanusuÔÇÖnda, G├╝neydo─ču AsyaÔÇÖda ve Baharat adalar─▒nda dola┼čan Portekizli Kaptan Fernao de Magell├ón ─░spanya Kral─▒ I. CarlosÔÇÖun deste─či ile (daha sonra Kutsal Roma-Germen ─░mparatoru olan) 20 Eyl├╝l 1519ÔÇÖda 5 gemi ve 265 m├╝rettebatla birlikte ─░spanyaÔÇÖdan yola ├ž─▒kt─▒. ├ľnce BrezilyaÔÇÖya u─črad─▒ ve ard─▒ndan g├╝neye indi. Oradan da G├╝ney Amerika k─▒y─▒s─▒ boyunca ilerleyerek AntarktikaÔÇÖn─▒n so─čuk sular─▒na yelken a├žt─▒. Antarktika a├ž─▒klar─▒nda bir gemisi batan bir di─čer gemisi ise isyan sonucu kendisinden kopan Magell├ón, daha sonra kendi ad─▒yla an─▒lacak olan Magell├ón Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ ge├žerek B├╝y├╝k OkyanusÔÇÖa ├ž─▒kt─▒. Magell├ón bu denize Atlas OkyanusuÔÇÖndan daha durgun oldu─ču i├žin sakin anlam─▒na gelen ┬źPasifik┬╗ ad─▒n─▒ verdi. Ancak bu sakin denizi ge├žerken yiyecekleri bitti. Tayfalar gemideki s─▒├žanlar─▒n yan─▒ s─▒ra, deri ├žantalar─▒n─▒ bile kaynatarak yediler. Yanlar─▒nda meyve ve sebze olmad─▒─č─▒ndan C vitamini eksikli─činden kaynaklanan iskorb├╝t hastal─▒─č─▒na yakaland─▒lar. Bu uzun ve me┼čakkatli yolculuktan sonra Filipin Adalar─▒ÔÇÖna zorlukla ula┼čan Magell├ón, 1521 y─▒l─▒nda yerli halkla giri┼čti─či m├╝cadeleler s─▒ras─▒nda meydana gelen ├žat─▒┼čmada ├Âld├╝. Yard─▒mc─▒s─▒ Sebastian Del Cano bu d├╝nya turunu, sava┼č ve hastal─▒klarla bo─ču┼čarak b├╝y├╝k zorluklar i├žinde ─░spanyaÔÇÖya d├Ânerek tamamlad─▒. Aradan ├╝├ž y─▒l ge├žmi┼čti ve m├╝rettebattan d├Ânebilmeyi ba┼čarabilen ise sadece 18 ki┼čiydi. Bu dev yolculuk, d├╝nya tarihinde ilk kez ger├žekle┼čmi┼čti. B├Âylece devaml─▒ bat─▒ya gidilerek ba┼člang─▒├ž noktas─▒na var─▒labilece─či ispatland─▒ ve ba┼čka bir ifadeyle d├╝nyan─▒n yuvarlak oldu─ču kesin olarak anla┼č─▒ld─▒.

CO─×RAF├Ä BULU┼×LARIN D├ťNYAYA ETK─░LER─░

B├╝y├╝k Co─čraf├« Ke┼čiflerin sonucunda; ├Ânceleri ─░spanya ve Portekiz, daha sonra ise ─░ngiltere ve Hollanda k─▒smen de Fransa s├Âm├╝rge imparatorluklar─▒ olu┼čturdular. Ticaret yollar─▒ ve ticaret merkezleri yer de─či┼čtirdi. ─░pek ve baharat yollar─▒ ├Ânemini yitirdi. Akdeniz limanlar─▒ ├Ânem kaybetti. Akdeniz ticaretinden geni┼č pay alan ├╝lkeler, Osmanl─▒ ve ─░talyan ┼čehir devletleri ekonomik olarak zay─▒flarken ─░spanya ve Portekiz, ard─▒ndan ─░ngiltere ve Hollanda ekonomik olarak ├žok g├╝├žl├╝ h├óle geldiler. Yeni ticaret merkezleri; Amsterdam, Lizbon ve Londra gibi Atlas Okyanusu limanlar─▒ oldu. AvrupaÔÇÖya s├Âm├╝rgelerden alt─▒n-g├╝m├╝┼č gibi de─čerli madenler getirildi ve Avrupa zenginle┼čirken s├Âm├╝rgelerdeki yerli halklar tarihin e┼čine az rastlad─▒─č─▒ b├╝y├╝k zul├╝mlere u─črad─▒, yoksulla┼čt─▒ ve k─▒r─▒ld─▒lar. Medeniyetleri yok edilirken, ya┼čama ┼čans─▒ verilenler ise b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de zorla h─▒ristiyanla┼čt─▒r─▒ld─▒. Halklar k├Âlele┼čtirildi. Zavall─▒ ve savunmas─▒z topluluklar─▒n boyunlar─▒ndan kopar─▒larak AvrupaÔÇÖya ta┼č─▒nan de─čerli madenler, AvrupaÔÇÖda zengin bir s─▒n─▒f─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒na yol a├žt─▒. Nihayet co─čraf├« s├Âm├╝rge aray─▒┼člar─▒ sonucunda elde ettikleri baharat kullan─▒m─▒ AvrupaÔÇÖda yayg─▒nla┼čt─▒. Patates, domates gibi sevilen ve besleyici yiyecekler, ayr─▒ca kakao, t├╝t├╝n ve k├╝mes hayvanlar─▒ndan hindi AvrupaÔÇÖya ta┼č─▒nm─▒┼č oldu.

AvrupaÔÇÖya ta┼č─▒nan zenginlik, sanat ve mimar├«yi tetikledi. B├Âylece R├Ânesans hareketlerine zemin te┼čkil etti. Katolikler s├Âm├╝rgelere H─▒ristiyanl─▒─č─▒ ta┼č─▒d─▒lar; Amerika, Afrika ve AsyaÔÇÖda yay─▒lmas─▒nda rol oynad─▒lar.

Denizcilikle ilgili do─čudan daha ├žok ─░sl├óm d├╝nyas─▒n─▒n birikimlerinden yararlan─▒lmas─▒, usturl├óp ve di─čer denizcilik cihazlar─▒ndan geni┼č ├Âl├ž├╝de istifade edilmesi, deniz haritalar─▒yla tan─▒nan Ahmed ─░bn-i M├ócid gibi say─▒s─▒z kaptan ve m├╝rettebattan yararlan─▒lmas─▒, Co─črafi Ke┼čifler gibi son derece kritik ba┼čar─▒lar─▒n sadece Avrupal─▒lara ait olmad─▒─č─▒n─▒ ortaya koymaktad─▒r. Bu ba┼čar─▒, Asya ve Avrupa toplumlar─▒n─▒n ortak ba┼čar─▒s─▒d─▒r. Ancak burada Avrupal─▒lar─▒n ├Ân alarak ─░sl├óm d├╝nyas─▒ndan ald─▒─č─▒ bilgi ve teknolojiyi uyarlama, geni┼čletme ve bu birikimi kendi denizcilik tecr├╝beleriyle birle┼čtirme yetene─či Asya denizcili─čine kar┼č─▒ kesin bir ├╝st├╝nl├╝k kurmalar─▒na yol a├žm─▒┼čt─▒r. Denizlere ve deniz ticaretine h├ókim olan milletler, tarih boyunca siyas├« ve ekonomik olarak ├╝st├╝n konumda olmu┼čtur.

________________________

1 Do├ž Dr. Halime DO─×RU, ├ça─čda┼č D├╝nya Tarihi, T. C. A. ├ť. Yay. s. 45.

2 David ARNOLD, Co─čraf├« Ke┼čifler Tarihi, 1995: Alan yay., s. 18.

3 Carlo, M. CIPOLLA, Sil├óhlar ve Avrupa S├Âm├╝rgecili─či, Y├Âneli┼č yay. 1998, s. 65.

4 a.g.e. s. 85.

5 a.g.e. s. 87.