Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n En G├╝├žl├╝ Y─▒llar─▒ KANUN├Ä DEVR─░ -5- (1520-1566)

Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

OSMANLI- FRANSIZ YAKINLA┼×MASI

Kanun├« d├Âneminin en ├Ânemli geli┼čmelerinden biri de ┼č├╝phesiz, Osmanl─▒-Frans─▒z yak─▒nla┼čmas─▒d─▒r. ┼×arlken ve karde┼či Avusturya Kral─▒ FerdinandÔÇÖ─▒n ─░spanyaÔÇÖdan ba┼člay─▒p Fransa hari├ž hemen hemen t├╝m k─▒ta AvrupaÔÇÖs─▒nda s├Âz sahibi bir g├╝├ž h├óline gelmesi; Orta Avrupa h├ókimiyeti konusunda, sadece Osmanl─▒lar─▒ de─čil, ayn─▒ zamanda topraklar─▒n─▒, taht─▒n─▒ ve tac─▒n─▒ tehdit alt─▒nda g├Âren FransaÔÇÖy─▒ da endi┼čelendirmekteydi.

Fransa Kral─▒ I. Fran├žois, 1520-1559 y─▒llar─▒ aras─▒nda devam eden sava┼člarda Kutsal Roma Germen ─░mparatoru ┼×arlkenÔÇÖin eline esir d├╝┼čm├╝┼č (1524) ve ├žok a─č─▒r ┼čartlar─▒ olan bir bar─▒┼č anla┼čmas─▒ imzalamak zorunda kalm─▒┼čt─▒. Bu anla┼čman─▒n ard─▒ndan I. Fran├žois ve onun es├óreti s├╝resince FransaÔÇÖy─▒ y├Âneten annesi Louis de Savua; Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ Kanun├« Sultan S├╝leymanÔÇÖa g├Ânderdikleri mektuplarda, ┼×arlkenÔÇÖe kar┼č─▒ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnden yard─▒m talebinde bulundular. Osmanl─▒ ordusunun 1526ÔÇÖda Moha├ž Meydan MuharebesiÔÇÖni kazan─▒p MacaristanÔÇÖa girmesi ├╝zerine, ┼×arlken; Frans─▒zlarla bar─▒┼č yapmaya ve ├Ânceki ┼čartlar─▒n─▒ hafifletmeye mecbur kald─▒. ┼×arlken ile I. Fran├žois aras─▒nda akdedilen Madrit Anla┼čmas─▒ uyar─▒nca I. Fran├žois serbest b─▒rak─▒ld─▒. Ayr─▒ca iki h├╝k├╝mdar, anla┼čman─▒n 26. maddesi gere─čince T├╝rklere ve Protestanlara kar┼č─▒ bir Ha├žl─▒ Seferi d├╝zenlenmesi konusunda mut├óbakata varm─▒┼člard─▒. Bu maksatla PapaÔÇÖya m├╝┼čtereken bir mektup yazd─▒klar─▒ da bilinmektedir. Madrit Anla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n bu h├╝km├╝nden Osmanl─▒ Padi┼čah─▒ hi├žbir zaman haberdar olmam─▒┼čt─▒r.

Ancak Fran├žois; memleketine d├Âner d├Ânmez ilk i┼č olarak kendisine zorla kabul ettirilen ┼čartlar─▒ ├╝zerinden atmaya ├žal─▒┼čm─▒┼č ve Kanun├« Sultan S├╝leymanÔÇÖla gizli bir anla┼čma yaparak Osmanl─▒lar─▒ ┼×arlkenÔÇÖin geni┼č topraklar─▒na do─čudan h├╝cum ettirme pl├ón─▒n─▒ uygulam─▒┼čt─▒r.

1535 YILI FRANSAÔÇÖYA KAP─░T├ťL├éSYONLARIN VER─░LMES─░

1535 y─▒l─▒nda Kanun├«ÔÇÖnin FransaÔÇÖya baz─▒ ticar├« kolayl─▒klar ve hukuk├« imtiyazlar tan─▒mas─▒; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin m├╝cadele h├ólinde oldu─ču bat─▒ h─▒ristiyan ├ólemini par├žalamak amac─▒yla Kutsal Roma Cermen ─░mparatorlu─čuÔÇÖna kar┼č─▒ cidd├« bir diplomatik hamle olarak kabul edilmektedir. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin amac─▒ FransaÔÇÖy─▒ yan─▒na ├žekerek h─▒ristiyan blo─čunu par├žalamakt─▒. ├ľte yandan 1535 Kapit├╝l├ósyonlar─▒, Osmanl─▒ Devleti taraf─▒ndan bat─▒ d├╝nyas─▒na geni┼č ┼č├╝mull├╝ imtiyazlar─▒n verildi─či ilk b├╝y├╝k anla┼čmad─▒r. Kanun├« ile Fransa Kral─▒ I. Fran├žoisÔÇÖin adlar─▒na; ┼×ubat ay─▒nda Sadrazam ─░brahim Pa┼ča ile Jean de la Forest aras─▒nda ─░stanbulÔÇÖda imzalanan bu anla┼čma, on be┼č maddeden olu┼čmaktayd─▒.

Anla┼čmaya g├Âre Frans─▒z tacirler; Osmanl─▒ topraklar─▒nda T├╝rklerin verdi─či kadar vergi ├Âdeyerek ticaret yapabilecekler, T├╝rkler de FransaÔÇÖda ayn─▒ haklardan yararlanabileceklerdi.

─░kinci olarak; Frans─▒zlar Osmanl─▒ topraklar─▒nda yarg─▒ organlar─▒ kuracaklar, kendi vatanda┼člar─▒n─▒ bu mahkemelerde yarg─▒layacaklar; Osmanl─▒ makamlar─▒ da bu organlar─▒n verece─či kararlar─▒ uygulayacakt─▒. Di─čer bir maddede de Osmanl─▒ topraklar─▒ndaki t├╝m Frans─▒z yurtta┼člar─▒na tam bir d├«n├« ├Âzg├╝rl├╝k tan─▒n─▒yor, h─▒ristiyanlarca mukaddes kabul edilen yerleri koruma ve tamir hakk─▒ FransaÔÇÖya veriliyordu. Bu madde; Do─ču AkdenizÔÇÖdeki t├╝m Katolikler ├╝zerinde FransaÔÇÖn─▒n koruyuculu─čunu sa─člam─▒┼čt─▒r.

Anla┼čma; AkdenizÔÇÖdeki h─▒ristiyan gemilerinin, korunma teminat─▒ olarak Frans─▒z bayra─č─▒ ├žekmelerini ├Âng├Ârmekteydi. Bu anla┼čma FransaÔÇÖya ─░stanbulÔÇÖda s├╝rekli bir b├╝y├╝kel├ži bulundurma hakk─▒ da vermekteydi.1

1535 Anla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n ├Ânemli bir ├Âzelli─či de, sadece Kanun├« d├Âneminde ge├žerli olmas─▒yd─▒. Ancak daha sonraki d├Ânemlerde bu imtiyazlar geni┼čletilmekle kalmad─▒, d├óim├« h├óle de getirildi. B├Âylece kapit├╝l├ósyon anla┼čmas─▒ iki devlet aras─▒nda bir yak─▒nla┼čma meydana getirdi. Bu sayede iki devlet aras─▒ndaki ticaret ili┼čkisi, uzun s├╝reli dostluk ili┼čkilerinin de ba┼člang─▒c─▒ oldu. 1535 Anla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒n tamam─▒yla ticar├« bir anla┼čma oldu─ču, i├žinde siyas├« muhteval─▒ tek bir f─▒kran─▒n bile bulunmad─▒─č─▒ dikkat ├žekmektedir. Osmanl─▒ Devleti ile Fransa aras─▒nda ┼×arlkenÔÇÖe kar┼č─▒ bir ittifak anla┼čmas─▒n─▒n yap─▒lmas─▒, Jean de la ForestÔÇÖtan sonra ─░stanbul Konsoloslu─čuÔÇÖna atanan Kardinal Montluc d├Ânemine rastlamaktad─▒r.

Kanun├« d├Âneminde FransaÔÇÖya verilen bu ticar├« imtiyazlar daha sonraki d├Ânemlerde Osmanl─▒ g├╝mr├╝k ve vergi gelirlerini olumsuz etkilemi┼č, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin y─▒k─▒l─▒┼č─▒na kadar devam eden ekonomik problemlerin ├žok cidd├« bir sebebi olarak g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Oysa Kanun├« d├Âneminde FransaÔÇÖya sa─članan imtiyazlar, kar┼č─▒l─▒kl─▒l─▒k esas─▒na dayanmaktayd─▒. Bir ba┼čka ifadeyle, ├╝retim yapan devletin lehine bir durum s├Âz konusuydu. Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖndan sonra Avrupal─▒ t├╝ccarlar─▒n seri ├╝retimle ucuza mal ettikleri ├╝r├╝nleri Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne ihra├ž etmeleri ve Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n geni┼č topraklar─▒n─▒ ├ódeta i├ž pazar gibi kullanmalar─▒, zamanla Osmanl─▒ÔÇÖda ├Ânemli ekonomik kay─▒plara yol a├žt─▒. Ancak bu imtiyazlar─▒n ba┼čta ekonomik hayat─▒ canland─▒rd─▒─č─▒ ve dinamik h├óle getirdi─či de g├Âzden ─▒rak tutulmamal─▒d─▒r. Kanun├« d├Âneminde kar┼č─▒l─▒kl─▒ pazarlara getirilen mallarda, ├╝r├╝n zenginli─či a├ž─▒s─▒ndan belli bir ├╝st├╝nl├╝k s├Âz konusu de─čildi. Ancak daha sonra Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖyla beraber olu┼čan fabrikasyon ├╝r├╝nlerin artmas─▒, dengeleri kapit├╝l├ósyon verilen ├╝lkeler lehine ├ževirdi.

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ekonomik a├ž─▒dan geri kalmas─▒n─▒n b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de kapit├╝l├ósyonlara ba─članmas─▒, ekonomik y├Ânden geri kal─▒┼č─▒m─▒z─▒ b├╝t├╝n├╝yle a├ž─▒klamaktan uzakt─▒r. Bu de─čerlendirme yerine, ├╝retim mant─▒─č─▒m─▒zda tarih├« a├ž─▒dan baz─▒ a├žmazlar─▒m─▒z oldu─čunu kabul etmek zorunday─▒z. Y├╝kselme d├Âneminde toplumun b├╝t├╝n ekonomik ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒layan el tezg├óhlar─▒ ve at├Âlyeler, zamanla artan ve ├že┼čitlenen ekonomik ihtiya├žlar─▒n kar┼č─▒lanmas─▒nda yeterli olamam─▒┼čt─▒r. Tarih ve iktisat bilimi g├Âstermi┼čtir ki; yeterince ├╝retim yapamayanlar, zamanla daha ├žok ├╝retim yapanlar─▒n pazar─▒ h├óline gelirler.

┼×ARLKENÔÇÖ─░N CEZAY─░R ├ťZER─░NE HAREKET─░

AkdenizÔÇÖdeki konumunu g├╝├žlendirmek isteyen ┼×arlken, beraberinde ├╝nl├╝ Amiral Andrea Doria oldu─ču h├ólde 517 par├ža gemi ve i├žlerinde ┼č├Âvalyelerin de bulundu─ču yirmi be┼č bin askerden olu┼čan ordusuyla Cezayir ├Ânlerine geldi. (A─čustos 1541) Karaya ├ž─▒karma yapan d├╝┼čman ordusuna kar┼č─▒; m├╝sl├╝man halk, g├╝├žl├╝ ve ba┼čar─▒l─▒ bir direni┼č g├Âsterdi. ┼×iddetli bir f─▒rt─▒nan─▒n ├ž─▒kmas─▒, BarbarosÔÇÖun evl├ótl─▒─č─▒ ve vekili Had─▒m Hasan Pa┼čaÔÇÖn─▒n ba┼čar─▒yla y├Ânetti─či savunma, ┼×arlkenÔÇÖe CezayirÔÇÖe ├ž─▒kma f─▒rsat─▒ vermedi. Nihayet ┼×arlken, ordusunun daha fazla y─▒pranmas─▒n─▒ ├Ânlemek i├žin d├Ârt ay s├╝ren ablukay─▒ kald─▒rmak zorunda kald─▒. ├ťnl├╝ h├╝k├╝mdar ve donanma komutan─▒ Andrea Doria; 160 par├ža gemi ve ├žok say─▒da asker kaybettikleri bu deniz muharebesinde, ├ódeta ikinci bir Preveze bozgunu ya┼čad─▒lar. Bu sefere, daha sonra Meksika ├ž─▒karmas─▒n─▒ ger├žekle┼čtiren ve mez├ólimiyle hat─▒rlanan Fernando Kortez de kat─▒lm─▒┼č ve b├╝y├╝k bir ├Âl├╝m tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalm─▒┼čt─▒.

HAYREDD─░N PA┼×AÔÇÖNIN N─░S SEFER─░ VE VEFATI

1543 ilkbahar─▒nda Osmanl─▒ donanmas─▒ bu kez ─░spanyollara kar┼č─▒ Frans─▒zlara yard─▒m etmek maksad─▒yla yeniden AkdenizÔÇÖe a├ž─▒ld─▒. G├╝├žl├╝ ─░spanya donanmas─▒n─▒n bask─▒s─▒na kar┼č─▒, Osmanl─▒ donanmas─▒ndan yard─▒m isteyen FransaÔÇÖya bizzat Barbaros Hayreddin Pa┼čaÔÇÖn─▒n idaresinde 110 kad─▒rga ve 4 mavnadan olu┼čan bir filo g├Ânderildi. Donanma ├Ânce Mesina ve ard─▒ndan Napoli civar─▒nda Reggio ile di─čer kaleleri ald─▒ktan sonra Marsilya k─▒y─▒lar─▒na ula┼čt─▒. Oradan ┼×arlkenÔÇÖin m├╝ttefiki Savoi Dukal─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n y├Ânetimi alt─▒nda bulunan NisÔÇÖe ge├žerek k─▒sa s├╝rede ┼čehri ele ge├žirdi. Ancak Nis kalesi b├╝y├╝k bir direni┼č g├Âstermi┼č, Frans─▒zlar da Osmanl─▒lara yeteri kadar yard─▒m edememi┼čti. Hatt├ó bir aral─▒k Frans─▒zlar barutlar─▒n─▒n bitti─čini s├Âyleyerek BarbarosÔÇÖa m├╝racaat etmi┼č ve barut istemi┼člerdi.

Bu tedbirsizli─če i├žerleyen Barbaros, m├╝ttefik Frans─▒z Amirali D├╝k DankiyenÔÇÖe;

ÔÇťNe g├╝zel muharipler! Gemilerini ┼čarap f─▒├ž─▒lar─▒yla doldurup baruttan ba┼čka bir ┼čey unutmuyorlar.ÔÇŁ diyerek serzeni┼čte bulundu─ču gibi, yan─▒ndaki Frans─▒z sefirini de;

ÔÇť─░stanbulÔÇÖdayken devletinin b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de haz─▒rland─▒─č─▒n─▒ s├Âyledi─čin zaman, benimle e─členiyor muydun?ÔÇŁ diyerek sert bir bi├žimde azarlam─▒┼čt─▒.2

Barbaros Hayreddin Pa┼ča, k─▒┼č─▒n yakla┼čmas─▒ ve ┼čiddetli direni┼č y├╝z├╝nden ku┼čatmay─▒ kald─▒rarak kendisine b─▒rak─▒lan Toulon liman─▒na ├žekildi. Buradayken CenevizÔÇÖde esir bulunan b├╝y├╝k T├╝rk denizcisi Turgut ReisÔÇÖi kurtarmak amac─▒yla Ceneviz ┼čehrini abluka alt─▒na ald─▒; y├Âneticilerini i┼čgal ve ya─čmayla tehdit ederek korkuttu ve nihayet sal─▒verilmesi kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ├╝├ž bin alt─▒n tazminat ├Âdedi. B├Âylece kendisinden sonra da b├╝y├╝k yararl─▒klar─▒ g├Âr├╝lecek olan Osmanl─▒ deniz adamlar─▒ silsilesinin en ├Ânemli s├«m├ólar─▒ndan Turgut Reis kurtar─▒lm─▒┼č oldu. 1544 bahar─▒nda FransaÔÇÖdan ayr─▒lan Hayreddin Pa┼ča, ─░talya sahillerine ve adalar─▒na ak─▒nlar d├╝zenledi; pek ├žok esir ve ganimet alarak ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝.

Osmanl─▒lar─▒n bat─▒l─▒larla sulh d├Ânemleri ba┼člad─▒─č─▒ndan, Hayreddin Pa┼ča yeni bir sefere ├ž─▒kmad─▒. Zaten ya┼č─▒ sekseni ge├žmi┼čti. ├ľmr├╝ ┼čan ve ┼čerefle ge├žen b├╝y├╝k denizci, Temmuz 1546ÔÇÖda vefat ederek Be┼čikta┼čÔÇÖtaki t├╝rbesine defnedildi.

TRABLUSGARBÔÇÖIN ALINMASI

I. Malta ku┼čatmas─▒nda idar├« karma┼ča meydana gelmesi ve Sinan Pa┼čaÔÇÖn─▒n karar─▒yla ku┼čatman─▒n kald─▒r─▒lmas─▒n─▒n ard─▒ndan Turgut Reis ve arkada┼člar─▒, Saint Jean ┼×├ÂvalyeleriÔÇÖnin elinde bulunan TrablusgarbÔÇÖ─▒ (Libya) karadan ve denizden bask─▒ alt─▒na alarak fethetmeyi ba┼čard─▒ (14 A─čustos 1551). B├Âylece Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin LibyaÔÇÖda 1912 y─▒l─▒na kadar s├╝recek olan h├ókimiyeti ba┼člam─▒┼č oldu.

_____________________

1 Sander ORAL, AnkaraÔÇÖn─▒n Y├╝kseli┼či ve D├╝┼č├╝┼č├╝, s. 85-86.
2 Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osmanl─▒ Tarihi c. 2, s. 382, TTK Yay─▒nlar─▒.