Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n En G├╝├žl├╝ Y─▒llar─▒ KANUN├Ä DEVR─░ -4- (1520-1566)

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Deniz ufkunda bu top sesleri nerden geliyor?
Barbaros belki donanmayla seferden geliyor.
AdalarÔÇÖdan m─▒, Tunus`tan m─▒, Cez├óyir`den mi?
H├╝r ufuklarda donanm─▒┼č iki y├╝z p├óre gemi,
Yeni do─čmu┼č ay─▒ g├Ârd├╝kleri yerden geliyor.
O mübârek gemiler hangi seherden geliyor?
(Yahya Kemal)

HAYREDD─░N PA┼×A VE MA─×R─░BÔÇÖ─░N OSMANLI H├éK─░M─░YET─░NE G─░R─░┼×─░

Kanun├« d├Ânemi, Osmanl─▒ denizcili─činin de zirveye ├ž─▒kt─▒─č─▒ y─▒llar olarak kabul edilir. AkdenizÔÇÖi bir ba┼čtan bir ba┼ča denetim alt─▒na alan deniz adamlar─▒ silsilesinin en b├╝y├╝─č├╝ Hayreddin Pa┼čaÔÇÖn─▒n; Kanun├«ÔÇÖnin davetine ic├óbet ederek, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin hizmetine girmesi, zirveye giden yolu a├žan geli┼čmeydi. Uzun s├╝reden beri m├╝stakil bir bi├žimde AkdenizÔÇÖde, h─▒ristiyan korsanlar─▒na kar┼č─▒ m├╝cadele etmekte olan Hayreddin H─▒z─▒r Reis; karde┼čleriyle beraber CezayirÔÇÖe h├ókim olmu┼č ve AkdenizÔÇÖde etkili bir g├╝├ž h├óline gelmi┼čti.

├ľmr├╝n├╝ AkdenizÔÇÖde h─▒ristiyanlarla m├╝cadeleye adayan bu T├╝rk ve ─░sl├óm tarihinin en b├╝y├╝k ┬źDeniz Ak─▒nc─▒s─▒┬╗, bat─▒l─▒lar taraf─▒ndan Barbaros ismiyle an─▒lmaktayd─▒. Barbaros; aslen Sel├ónik ve Manast─▒r aras─▒ndaki Yenice-i Vardar kasabas─▒nda, asker bir ailenin ├žocu─ču olarak d├╝nyaya geldi. Fatih zaman─▒nda, MidilliÔÇÖde g├Ârevlendirilen t─▒marl─▒ sipahilerden; Y├ókub A─čaÔÇÖn─▒n kendisi gibi denizci olan d├Ârt o─člundan biridir.

Karde┼čleriyle beraber, AkdenizÔÇÖde h─▒ristiyan korsanlar─▒na kar┼č─▒ ba┼čar─▒l─▒ m├╝cadeleleriyle, giderek y─▒ld─▒z─▒ parlam─▒┼čt─▒. Bu d├Ânemde karde┼čleriyle birlikte Osmanl─▒ ve di─čer mahall├« ─░sl├óm sultanl─▒klar─▒ndan m├╝stakil bir bi├žimde denizlerde ├Ânemli bir g├╝├ž h├óline gelmi┼čti. Hatt├ó bu d├Ânemde m├╝deccenler diye tan─▒mlanan ve G─▒rnata ─░sl├óm DevletiÔÇÖnin y─▒k─▒l─▒┼č─▒ndan sonra, cemaat olarak varl─▒─č─▒n─▒ devam ettirmek isteyen, ─░spanyol zulm├╝ alt─▒nda ezilen m├╝sl├╝manlara cidd├« yard─▒mlar yapm─▒┼člard─▒. Baz─▒ m├╝sl├╝manlar─▒ Kuzey AfrikaÔÇÖya ta┼č─▒d─▒klar─▒ gibi, h─▒ristiyan korsanlar─▒n ve ha├žl─▒ deniz g├╝├žlerinin korkulu r├╝yas─▒ olmay─▒ ba┼čarm─▒┼člard─▒.

Korsanl─▒k; AkdenizÔÇÖde h─▒ristiyanlarca ba┼člat─▒lm─▒┼č, ─░sl├óm g├╝├žlerine ve hacca gitmekte olan yolcu gemilerine kar┼č─▒ s├╝rd├╝r├╝len bir ├že┼čit mevzi├« sava┼čt─▒. Kanun ve kural tan─▒mayan bu korsanlara kar┼č─▒, AkdenizÔÇÖde II. B├óyezid d├Âneminden itibaren, Osmanl─▒ deniz adamlar─▒ boy g├Âstermeye ba┼člam─▒┼č; zamanla Orta ve Bat─▒ AkdenizÔÇÖde ├žok ├Ânemli seyyar deniz g├╝c├╝n├╝ olu┼čturmu┼čtu. Osmanl─▒ denizcileri; korsanlar─▒n aksine, ─░sl├óm hukuku prensiplerine g├Âre hareket etmekte, ─░slamÔÇÖ─▒n cihad ve gaz├ó anlay─▒┼č─▒n─▒n bir gere─či olarak, m├╝cadele edip cihad etmekteydiler. Ayr─▒ca bu leventler, hukuk d─▒┼č─▒na ├ž─▒karlarsa; ┬źhar├óm├« levent┬╗ olarak adland─▒r─▒larak cezaland─▒r─▒lmaktayd─▒.

Yavuz d├Âneminden itibaren AkdenizÔÇÖde boy g├Âsteren bu seyyar deniz g├╝c├╝, Osmanl─▒ donanmas─▒na kat─▒larak AkdenizÔÇÖin en b├╝y├╝k deniz g├╝c├╝n├╝ olu┼čturmu┼čtur.1

Yavuz Selim zaman─▒nda CezayirÔÇÖe h├ókim olmay─▒ ba┼čaran Barbaros karde┼člerden Baba Oru├žÔÇÖun ┼čeh├ódetinin ard─▒ndan, karde┼či Hayreddin H─▒z─▒r Reis, Cezayir h├╝k├╝mdarl─▒─č─▒n─▒ ├╝stlendi. Ancak artan ─░spanyol bask─▒lar─▒ sonucunda, Osmanl─▒ÔÇÖdan yard─▒m istemek zorunda kald─▒. ─░stanbulÔÇÖa g├Ânderdi─či heyetle birlikte; d├Ârt gemi, bir miktar esir ve hediyelerle ├ócil yard─▒m istedi. Yavuz; Hayreddin H─▒z─▒r ReisÔÇÖin bu talebini olumlu kar┼č─▒lad─▒ ve birtak─▒m harp ara├žlar─▒ ve gemi i├žin gerekli malzemelerle birlikte, iki-├╝├ž bin asker yollad─▒─č─▒ gibi, AnadoluÔÇÖdan ihtiya├ž duydu─ču kadar asker teminine de m├╝saade etti.

Kanun├«; i┼čba┼č─▒na ge├žtikten sonra, bat─▒da ┼×arlkenÔÇÖin g├╝├žl├╝ Kutsal Cermen ─░mparatorlu─čuÔÇÖyla karada ve denizde b├╝y├╝k bir m├╝cadele i├žine girmi┼čti. Karada; Macaristan i├žin bat─▒ya say─▒s─▒z seferler d├╝zenlemi┼č, bir dereceye kadar ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ kabul ettirmi┼čti. Denizlerde de bu m├╝cadelenin kusursuz y├╝r├╝mesi i├žin; AkdenizÔÇÖde g├╝├žl├╝ bir donanma sahibi olunmas─▒ ve ┼×arlkenÔÇÖin denetimindeki ─░spanyaÔÇÖya kar┼č─▒, Fransa ile dostlu─čun korunmas─▒ndan olu┼čan politikalar─▒n─▒ y├╝r├╝rl├╝─če koydu. Bu ama├žlar do─črultusunda, ┼č├Âhreti k─▒talar─▒ a┼čm─▒┼č b├╝y├╝k denizci Hayreddin ReisÔÇÖi ─░stanbulÔÇÖa ├ža─č─▒rd─▒ ve d├╝zenlenen bir t├Ârenle kendisine Osmanl─▒ Kaptan-─▒ Dery├ól─▒─č─▒n─▒ verdi. HilÔÇśat giydirilerek m├╝k├ófatland─▒r─▒lan Hayreddin Reis de, ─░spanyol bask─▒s─▒ alt─▒nda y├Ânetme zorlu─ču ya┼čad─▒─č─▒ CezayirÔÇÖi Osmanl─▒ÔÇÖya ba─člad─▒.

Hayreddin Pa┼ča, Kaptan-─▒ Dery├ól─▒─ča ve Cezayir Beylerbeyli─čine getirili┼činin ard─▒ndan; Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒ bir imparatorluk donanmas─▒ h├óline d├Ân├╝┼čt├╝rmek i├žin, ─░stanbul tersanesinde geni┼č kapsaml─▒ teknik haz─▒rl─▒klara giri┼čti. Gemi m├╝hendisli─či ve in┼čas─▒ konusunda, var olan eksiklikleri gidermeye ├žal─▒┼čt─▒. Zaten y─▒llar i├žerisinde, gemi in┼ča ve tamir i┼člerinde uzmanla┼čm─▒┼čt─▒.

Kanun├«ÔÇÖnin g├Ârevlendirmesiyle Barbaros, May─▒s 1534 y─▒l─▒nda 100 gemiden olu┼čan donanmayla AkdenizÔÇÖe a├ž─▒larak TunusÔÇÖa do─čru yola ├ž─▒kt─▒. ├ľnce ─░talya k─▒y─▒lar─▒n─▒ ya─čmalayan Barbaros, A─čustos ay─▒nda Tunus a├ž─▒klar─▒nda Benzert Liman─▒ÔÇÖna ula┼čt─▒. Ancak ─░spanya Kral─▒ CarlosÔÇÖun 300 gemiden olu┼čan g├╝├žl├╝ donanmas─▒yla TunusÔÇÖa ├ž─▒kmas─▒ ├╝zerine, CezayirÔÇÖe ├žekilmek zorunda kald─▒. ─░stanbulÔÇÖa d├Ânerken ha├žl─▒lar─▒n kontrol├╝ndeki Mayorka Adas─▒ÔÇÖna h├╝cum ederek pek ├žok esir ve ganimet alan b├╝y├╝k kaptan, beylerbeyi olarak yapt─▒─č─▒ ilk seferini ba┼čar─▒yla tamamlayarak ─░stanbulÔÇÖa d├Ând├╝.

PREVEZE ZAFER─░ (1538)

Hayreddin Pa┼ča ile g├╝├žlenen Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n Korfu Adas─▒ÔÇÖn─▒ muhasara etmesi, h─▒ristiyan d├╝nyas─▒nda b├╝y├╝k korku meydana getirdi. Venedik; Adriyatik ve EgeÔÇÖdeki baz─▒ adalar─▒n─▒ geri alabilmek maksad─▒yla, Papa ve Kutsal Roma Cermen ─░mparatorlu─ču ile birlikte hareket etmeye karar verdi. Andrea Doria taraf─▒ndan y├Ânetilen; ─░spanya, Venedik-Papal─▒k, Portekiz, Ceneviz ve Malta g├╝├žlerinin i┼čtirak etti─či b├╝y├╝k h─▒ristiyan donanmas─▒, BarbarosÔÇÖun liderli─čindeki Osmanl─▒ donanmas─▒ taraf─▒ndan 1538ÔÇÖde PrevezeÔÇÖde yenilgiye u─črat─▒ld─▒. Bu zaferle h─▒ristiyan d├╝nyas─▒, AkdenizÔÇÖdeki h├ókimiyetini ─░sl├óm d├╝nyas─▒ lehine kesin olarak kaybetti.2

Sadece Hayreddin Pa┼čaÔÇÖn─▒n de─čil, Osmanl─▒ ve ─░sl├óm tarihinin en ├Ânemli deniz zaferleri aras─▒nda yer alan Preveze Deniz Sava┼č─▒; Andrea Doria komutas─▒ndaki birle┼čik ha├žl─▒ donanmas─▒na kar┼č─▒, kazan─▒lm─▒┼č e┼čsiz bir zaferdir. G├╝├ž dengeleri hesapland─▒─č─▒nda, ha├žl─▒lar─▒n b├óriz ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ortadayd─▒. Ancak ha├žl─▒ filosu, BarbarosÔÇÖun taktik deh├ós─▒ ve Osmanl─▒ deniz askerleri olan leventlerin kahramanca m├╝cadelesine boyun e─čerek kesin bir yenilgiye u─črat─▒ld─▒. Hatt├ó Andrea Doria; m├╝ttefiklerin imdat isteklerine bakmayarak, sava┼č alan─▒ndan s├╝ratle ka├žarak uzakla┼čmak zorunda kald─▒. Hi├žbir T├╝rk gemisi batmam─▒┼čt─▒. Askerden d├Ârt y├╝z ┼čehid, sekiz y├╝z yaral─▒ vard─▒. D├╝┼čmandan otuz alt─▒ kad─▒rga ve firkateyn ile ├╝├ž bine yak─▒n esir al─▒nd─▒.3

Bu zafer; uzunca bir s├╝re, AkdenizÔÇÖin m├╝sl├╝manlar─▒n h├ókimiyetinde kalmas─▒n─▒ sa─člad─▒. Akdeniz, ├ódeta bir Osmanl─▒ g├Âl├╝ h├óline geldi─či gibi; Kuzey Afrika m├╝sl├╝man halklar─▒ da, ha├žl─▒ sald─▒r─▒lar─▒na kar┼č─▒ derin bir nefes alma f─▒rsat─▒ yakalam─▒┼č oldu.

Barbaros Hayreddin Pa┼ča; Bat─▒ AkdenizÔÇÖde, arkas─▒nda g├╝├žl├╝ Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin deste─čiyle Kuzey Afrika ├╝lkelerine y├Âneldi. Bu manevra; b├Âlgenin kaderini de etkilemi┼č, uzun s├╝re y├╝r├╝rl├╝kte kalacak olan Tunus, Libya ve CezayirÔÇÖdeki Osmanl─▒ h├ókimiyeti tesis edilmi┼čtir. E─čer Hayreddin Pa┼čaÔÇÖn─▒n, yerinde m├╝dahaleleri, AkdenizÔÇÖde ─░spanyol ve ha├žl─▒ donanmalar─▒na kar┼č─▒ tarih├« zaferleri olmasayd─▒; bu g├╝n, Kuzey AfrikaÔÇÖdaki Tunus, Libya, Cezayir ve Fas ├╝lkeleri tam bir Katolik s├Âm├╝rgesi konumuna mahk├╗m olacak ve burada ya┼čayan m├╝sl├╝manlar─▒n ├ók─▒beti ─░spanyaÔÇÖdakilerden farkl─▒ olmayacakt─▒. Nitekim ─░spanyaÔÇÖdaki Kastilya Krall─▒─č─▒ n├óibi Kardinal CisnerosÔÇÖun; TrablusgarbÔÇÖ─▒, Cezayir Adas─▒ÔÇÖn─▒, ┼×irselÔÇÖi, Bec├óyeÔÇÖyi ve Cerbe Adas─▒ÔÇÖn─▒ ele ge├žirerek Kuzey AfrikaÔÇÖda yeni bir ─░spanyol ey├óleti olu┼čturma giri┼čimi, BarbarosÔÇÖun bu yerleri 1515ÔÇÖte yeniden fethetmesiyle engellenmi┼čti. Barbaros; g├Â├žebe topluluklar─▒na devlet yap─▒s─▒ alt─▒nda hareket etme al─▒┼čkanl─▒─č─▒ kazand─▒rm─▒┼č ve b├Âylece Fas, Tunus, Libya devletlerinin temellerini atm─▒┼čt─▒.4

____________

1 ─░dris BOSTAN, Osmanl─▒lar ve Deniz, s. 12.
2 ─░dris BOSTAN, Osmanl─▒ Gemileri, s. 67.
3 Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osmanl─▒ Tarihi, c. II, s. 378-379.
4 Barbaros Hayreddin Pa┼ča ve Ma─čribÔÇÖin Osmanl─▒la┼čmas─▒, Dr. Angel De Bunes, ─░barra, s. 263.