Ben Milletimin ┼×iirinden NASIL AYRILIRIM!

Mustafa K├ť├ç├ťKA┼×CI

tali@yuzaki.com

Sene 1921. Yahya Kemal tedavi maksad─▒yla SofyaÔÇÖdad─▒r. O g├╝nlerde Bulgarlar─▒n mill├« ┼čairlerinden, T├╝rk d├╝┼čmanl─▒─č─▒yla bilinen Vazov ├Âl├╝r. Cenazesine T├╝rkler de kat─▒lacakt─▒r. Yahya Kemal vatana d├Ând├╝kten sonra yazd─▒─č─▒ intib├ólar─▒ i├žerisinde bu cenazeden bir sahne aktar─▒r:

ÔÇťAh esaret! Ne fec├« cilvelerin vard─▒r! O g├╝n cenazede tabi├« bil─▒zt─▒rar (zorak├« olarak) VazovÔÇÖun menf├╗ru T├╝rklerin de heyetleri vard─▒. Ben o fesli kafileye h├╝z├╝nle bakarken, gafil T├╝rklerimizden biri: ┬źBizde yaz─▒k ki b├Âyle b├╝y├╝k bir ┼čair yeti┼čemedi!┬╗ dedi. Fuz├╗l├«ÔÇÖyi, B├ók├«ÔÇÖyi, NefÔÇÖ├«ÔÇÖyi, Ned├«mÔÇÖi, G─ülibÔÇÖi, H├ómidÔÇÖi, VazovÔÇÖa g├Âre Himalaya tepelerini d├╝┼č├╝nd├╝m. O T├╝rkÔÇÖ├╝n y├╝z├╝ne bakt─▒m, sordum. Cehalet g├Âz├╝me esaretten bin kat fec├« g├Âr├╝nd├╝.ÔÇŁ

Bug├╝n esir de olmad─▒klar─▒ h├ólde ┼čiirin, edebiyat─▒n, sanat─▒n rotas─▒n─▒ yabanc─▒ limanlardan soranlar var. Yan─▒ ba┼č─▒nda duran ├Âz de─čerlerine k├Âr, fakat isterse ├╝├ž k─▒ta ├Âtede olsun yald─▒zl─▒ yabanc─▒lar─▒ d├╝rb├╝nle hayran hayran seyredenler var. Bir m├╝l├ókatta rastl─▒yorum: ┬źBilmem ka├ž─▒nc─▒ yeni┬╗ ekol├╝ne mensup bir ┬źk─▒r─▒k nesir┬╗ciden, ┼čair namzetlerine mutlaka okumalar─▒ gerekli olarak g├Âsterilen adres:

G├╝ney Amerika ┼čiiri!

Sanatta mill├« hududun d─▒┼č─▒na ├ž─▒k─▒lmaz m─▒? Elbette ├ž─▒k─▒l─▒r… Ama pergel misali bir ayak ├Âzde olmal─▒. G├Ân├╝l kendinde olmal─▒.

Mesel├ó vatan hissi, tarih ┼čuuru ve mill├« tel├ókki noktas─▒nda sa─člam bir duru┼ču bulunan Yahya Kemal de Frans─▒z edebiyat─▒ndan yararlanm─▒┼čt─▒. Fakat, bat─▒y─▒ T├╝rk├že i├žerisinde bir a├ž─▒l─▒m, T├╝rk ┼čiiri ve T├╝rk tarihini ele al─▒┼čta, bir bak─▒┼č, bir tarz, bir yorum meydana getirmek ├╝zere inceliyordu. Yahya Kemal, berrak konu┼čma T├╝rk├žesini, kendi tabiriyle; ┬źBeyaz T├╝rk├že┬╗yi edebiyata ta┼č─▒mak, bunun yan─▒ s─▒ra ┬źeski ┼čiirin r├╝zg├ór─▒yla┬╗, ge├žmi┼č as─▒rlar─▒n lisan─▒yla (da) ┼čiir yazmak; T├╝rk tarihini MalazgirtÔÇÖten ba┼člat─▒p, ─░stanbulÔÇÖun fethi ile zirveye oturtmak, k├Âk├╝ m├óz├«de bir ├ót├« kurmak; vatan─▒, sanat eserlerinde, mek├ónlarda, m├╗s─▒k├«de m├╝┼čahhasla┼čt─▒rmak gibi usul ve d├╝┼č├╝ncelerini, yurtd─▒┼č─▒nda toplad─▒─č─▒ intib├ólarla olu┼čturdu.

Ama ├╝├ž├╝nc├╝ d├╝nya ├╝lkelerinden olu┼čan G├╝ney Amerika ┼čiiri kendine ait bir eda yahut saday─▒ bulmak i├žin de─čil, d├╝nyaya h├ókim siyas├« temay├╝l├╝ bilmek i├žin tavsiye olunuyor. ┼×iirde T├╝rk├že nazm─▒ kaybetmi┼č bir nesil; m├ón├ó ve fikirde de ┬źT├╝rk┬╗├že d├╝┼č├╝nme kabiliyetini yitiriyor ve OkyanusÔÇÖun ├Âtesindeki devrimcilerden ├╝sl├╗p ar─▒yor.

Bir de ┼čiir felsefesi ad─▒na m├╝racaat edilen ecneb├« adresler var. Bizim dindar muhit gazetelerinde k├Â┼če bulan ┬źsentezci┬╗ yazarlar─▒n da s─▒k s─▒k m├╝racaat etti─či H├Âlderlin, Heidegger, Wittgenstein gibi ┼čair ve filozoflar… Bir ┼čekilde ait olduklar─▒ H─▒ristiyan├« fikriyat─▒n tesiri, bu ki┼čilerin ┼čiir ve dil anlay─▒┼č─▒na yans─▒yor. ─░nan├žl─▒ bir muhitin gazetesi olduklar─▒n─▒ k├╝lt├╝r sayfalar─▒ndan itina ile temizleme kompleksine sahip gazetelerimizde, ┼čiirin felsefesini bu yar─▒ panteist yar─▒ teslis├ži filozoflara yaslayan yaz─▒lara s─▒k├ža rastlan─▒yor.

Netice korkun├ž!

Ge├ženlerde Sivas B├╝y├╝k┼čehir Belediyesinin yay─▒mlad─▒─č─▒ bir edebiyat dergisinden bir yaz─▒ ba┼čl─▒─č─▒:

┬ź┼×iir: ┼×air ├éyetleri┬╗

Peygamberine ┼čair denmesini b├╝y├╝k bir iftira olarak vasfeden KitabÔÇÖ─▒n c├╝mlelerinin ├Âzel ad─▒d─▒r ├óyet. T├╝rk├žede kazand─▒─č─▒ ikinci bir m├ón├ó da yoktur. Fakat yine ┬źT├╝rk┬╗├že de─čil ecneb├«ce d├╝┼č├╝n├╝┼č├╝n yans─▒mas─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒yay─▒z: ├ç├╝nk├╝ bat─▒ dillerinde Kit├ób-─▒ MukaddesÔÇÖin c├╝mleleri ve m─▒sra ayn─▒ kelime ile kar┼č─▒lan─▒yor: Verse. H─▒ristiyan├« d├╝┼č├╝ncede peygamber, il├óh├« duyu┼člar─▒ almada ┼čairden pek farkl─▒ de─čil. G├╝nahs─▒zl─▒k konusunda PapaÔÇÖn─▒n farkl─▒ g├Âr├╝lmedi─či gibi. Bizim tertemiz ilim ve tasavvuf miras─▒m─▒zdaki gibi kalbe gelen ak─▒┼člar; vahiy, ilham, ┼čeyt├ón├« ve rabb├ón├« hav├ót─▒r, ke┼čf, m├╝┼č├óhede, vehim, vesvese, hayal, d├╝┼č├╝nce gibi ince ay─▒r─▒mlara t├ób├« tutulmazsa, ┼čiiri ├óyete benzetmeye varan vartalara d├╝┼čmek ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r.

Bir de zihnen bat─▒ hayran─▒ olmad─▒─č─▒ h├ólde, ├╝lkemizde bat─▒l─▒la┼čman─▒n neticesi olan bozukluklara havar├« kesilme hatas─▒ var. Sevdi─čimiz tarih├ži-yazar Mehmed Niyazi; Yahya KemalÔÇÖin tarih anlay─▒┼č─▒ ├╝zerine yazd─▒─č─▒ yaz─▒s─▒n─▒, konuyla al├ókas─▒ ve kendi sahas─▒ olmad─▒─č─▒ h├ólde ┼čairin serbest ┼čiire bak─▒┼č─▒ hakk─▒ndaki yorumuyla bitirmi┼č. Yahya KemalÔÇÖin; sanatta muhafazak├ór olsa da yeniliklere a├ž─▒k oldu─čunu, serbest├žileri sanat─▒n d─▒┼č─▒nda g├Ârmedi─čini, sanatk├órdan da zaten bunun beklendi─čini ifade etmi┼č.1

H├ólbuki Yahya Kemal, serbest├žilere cidd├« tenkitler getirmi┼čtir. ┼×iire gar├óbet getiren Orhan Veli ve taklit├žilerinin d├╝┼čt├╝─č├╝ hatalar hakk─▒nda m├╝him tespitleri vard─▒r. ─░┼čte bunlardan birka├ž c├╝mle:

ÔÇťD├«van, ArabÔÇÖ─▒ ve AcemÔÇÖi me┼čk etti; bu, onun kaderi idi. Tanzimat ve Edebiy├ót-─▒ Ced├«de, FrenkÔÇÖi me┼čk etti; onun g├╝c├╝ de ancak buna yetiyordu. D├«van, isterdi ve ├Âzenirdi ki eseri AcemÔÇÖe benzesin; Edebiyat-─▒ Ced├«de isterdi ve ├Âzenirdi ki, eseri, FrenkÔÇÖe benzesin ve ┼čimdikiler istiyor ve ├Âzeniyor ki eserleri hi├žbir ┼čeye benzemesin. Ba┼čka olsun!.. Fakat bu ba┼čka olmak, bu, bir ┼čeye benzememek modas─▒ ki, ba┼čka yerden geliyor!..

H├ólbuki ┼čiir, hakik├« ┼čiir, ├Âz ┼čiir, her ┼čeyden evvel bir ┼čeye: ┼čiire benzemelidir. ┼×iirde ├óhenk ve istif, armoni ve form… As─▒l, dil ve ed├ó… ┼×iir bir s├Âyleyi┼čtir. G├╝zel olan, s├Âylenen de─čil s├Âyleyi┼čtir. Hayatta; ┬źS├Âyleyene de─čil s├Âyletene bak.┬╗ ne kadar do─čru ise sanatta da; ┬źS├Âylenene de─čil s├Âyleyi┼če bak.┬╗ d├╝st├╗ru o kadar yerindedir.ÔÇŁ

Mehmed Niyazi Bey; ┬źYahya Kemal, eski-yeni de─čil g├╝zel-├žirkin ay─▒r─▒m─▒ yapard─▒.┬╗ diyor. Fakat ┼čairin g├╝zeli nas─▒l tarif etti─čini ve yenilerin g├╝zellik anlay─▒┼č─▒n─▒ nas─▒l tenkit etti─čini ifade etmiyor. Yahya KemalÔÇÖin de─čerlendirmelerine devam edelim:

ÔÇťGen├žlerde yeni ve hayreti ├žekecek bir ┼čey s├Âylemek gayreti var. Filhakika Orhan Veli; ┬źYaz─▒k oldu S├╝leyman EfendiÔÇÖye┬╗, ┬źVes├«kal─▒ Y├órim┬╗ gibi hayret verici ┼čeyler yazd─▒.

Gen├žlerde g├Ârd├╝─č├╝m h├óletin sebebine gelince: Gen├žlerin ba┼č─▒, yeni zamanlarda iki kayaya ├žarpt─▒.

Birisi, devlet ┼čairi veya n├ósiri olmak… Birine yaranmak isteyince sanat ├Âl├╝r.

├ľteki kaya, modad─▒r. Bu daha tehlikeli bir darbe vurdu gen├žli─če. (…) Yeniyi aramada ifrat, hayret ├žekecek gar├óbetler yap─▒lmas─▒na sebep olur. H├ólbuki gen├ž sanatk├órlar─▒n arayacaklar─▒ ilk ve son ┼čey: ├že┼čnidir. Hayretimizi ├žeken ┼čeyler tekerr├╝r ettik├že hayret vermez olur, usan├ž bile getirir.ÔÇŁ

ÔÇťGen├ž nesle baz─▒ k├Ât├╝ niyetliler; ┬źVezin bilmemek meziyettir, ├╝sl├╗psuz yazmak meziyettir.┬╗ dediler. Gen├žler de; ┬źMe─čer biz ne meziyetli insanlarm─▒┼č─▒z da haberimiz yokmu┼č!┬╗ diye sar─▒ld─▒lar kaleme. Hi├žbirinde sanat endi┼česi yok. Sonra gen├žler ┼čiirin nas─▒l yaz─▒laca─č─▒n─▒ bilmiyorlar. Mesel├ó bir boks ma├ž─▒ tasavvur edin. Boks, boks eldiveniyle ve muayyen k─üidelerle yap─▒l─▒r. H├ólbuki bir taraf boks eldiveni yerine tabanca kullan─▒rsa bu bokstan ba┼čka bir ┼čey olur. ─░┼čte Orhan VeliÔÇÖden bu yana olan gen├žlerin ┼čiirleri de b├Âyle, boks eldiveni yerine tabanca kullan─▒yorlar.2 Orhan Veli ├╝st├╝nde durmak isterim. Bu ┼čair, kendisine hayran b─▒rakmak de─čil, hayrette b─▒rakmak istedi. H├ólbuki hayret ├žabuk ge├žer. (…) Orhan VeliÔÇÖyi taklit edenler hep hayret ettirmek istediler.ÔÇŁ

Yahya KemalÔÇÖin aruzda ─▒srar─▒, Mehmed NiyaziÔÇÖnin ihsas etti─či gibi basit bir al─▒┼čkanl─▒k yahut tercih de de─čildir. O; vezinde, kelimelerinde ve mevzular─▒ndaki husus├« tercihlerinden dolay─▒ mu├ór─▒zlar─▒ taraf─▒ndan ┬źm├óziye dalan fosil, m├╝rtec├« bir ┼čair oldu─ču┬╗ y├Ân├╝nde a─č─▒r tenkitlere u─čram─▒┼čt─▒. Bir gazelinden dolay─▒ kendisine: ┬źTBMMÔÇÖde bir Osmanl─▒ mebusu!┬╗ diye ├žatan Beh├žet KemalÔÇÖe ┼č├Âyle diyecektir:

ÔÇťBana Osmanl─▒ mebusu demi┼čsin. Hayat─▒mda u─črad─▒─č─▒m iftiralar─▒n en insafl─▒s─▒! Gel, sen S├╝mer ve Eti Beh├žet ol, ben Sel├žuk ve Osmanl─▒ Yahya Kemal!..ÔÇŁ

Gazetelerde tenkit├žiler taraf─▒ndan ┬ź├çald─▒ran┬╗ ve ┬źS├╝leymaniyeÔÇÖde Bayram Sabah─▒┬╗ ┼čiirleri onun m├╝rtec├«li─čine delil olarak g├Âsterilmektedir. O, bu heng├ómede hem de serbest ┼čiiri ├žok iyi bildi─či h├ólde aruzda, gazelde ─▒srar etmi┼čtir:

ÔÇťBug├╝n├╝n solcular─▒ beni m├ó-z├«mizdeki iftiharlar─▒ sevmek ve s├Âylemekle su├žland─▒r─▒yorlar.

Ben pek├ól├ó alafranga ┼čiir s├Âyleyebilirdim. Bu ┼čiiri tam yerinde tan─▒d─▒─č─▒m i├žin belki onlar─▒n g├Âz├╝n├╝ kama┼čt─▒racak kadar da s├Âyleyebilirdim.

Fakat ben nas─▒l milletimden, milletimin ┼čiirinden ayr─▒l─▒r─▒m?

Bu herifler benim milletime ba─čl─▒l─▒─č─▒m─▒ kusur addediyorlar da kendilerinin bu milleti anlamay─▒┼člar─▒ndaki kusuru meziyet say─▒yorlar.

Bu ne garip tecell├«dir.ÔÇŁ

Yahya KemalÔÇÖin alafranga ┼čiir s├Âylemeyi solculu─ča has say─▒┼č─▒ dikkat ├žekicidir. Ger├žekten de Sezai KARAKO├çÔÇÖa kadar sa─č kesim k─▒r─▒k nesirden ibaret serbest ┼čiirden de m├╝phem, felsef├« m─▒r─▒lt─▒lardan da uzak durmu┼čtur.3

Daha sonra ise muhafazak├órlar i├žinde yabanc─▒ kelime ve uyduruk├ža d├óv├ós─▒nda oldu─ču gibi, ┼čiir anlay─▒┼č─▒nda da yozla┼čma, yabanc─▒la┼čma ba┼č g├Âstermi┼čtir. Ne yaz─▒k ki bug├╝n serbest├žilerin sanatk├ór say─▒lmas─▒n─▒ m├╝dafaa muhafazak├ór yazar ve gazetelere d├╝┼čm├╝┼čt├╝r!

Yahya Kemal, Mehmed ├ékif veya Necip Faz─▒l gibi bir aksiyon adam─▒ de─čildi. Hayat─▒ da ├Ârnek al─▒nacak bir macera de─čildir. Ancak, o, ─░stanbulÔÇÖun i┼čgal g├╝nlerinde, ─░stanbulÔÇÖun fethini d├╝┼čleyen, bir camiyi, bir mahalleyi, ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir tarih, bir medeniyet olarak g├Ârmeyi deneyen ve ba┼čaran en az─▒ndan zihnen ve kalben de─čerlerine s├ód─▒k bir sanatk├órd─▒.

Bu de─čerleri nereden ald─▒─č─▒na dair m├╝him bir h├ót─▒ras─▒ da bizi yabana de─čil yine k├Âklerimize g├Ât├╝recektir:

ÔÇťAnnem, Yaz─▒c─▒z├ódeÔÇÖyi, sabah namazlar─▒n─▒ k─▒ld─▒ktan sonra okurdu. Beyaz ba┼č├Ârt├╝s├╝ ile elindeki kitaba, ├«manla e─čili┼čini h├ól├ó g├Âr├╝r gibiyim. ├çok yerlerini anlamad─▒─č─▒m h├ólde, annemin y├╝ksek sesle ve makamla okuyu┼čundan dinledi─čim MuhammediyyeÔÇÖnin o m─▒sralar─▒ bana bizim ├Âz maceram─▒z, evimizin, mahallemizin, ├ťsk├╝bÔÇÖ├╝n ve m├╝phem s├╗rette b├╝t├╝n milletimizin d├╝nya ve ├óhiret maceras─▒ gibi gelirdi. Daha o ya┼čta Yaz─▒c─▒z├óde Mehmed Efendinin T├╝rkl├╝kle ─░sl├óml─▒─č─▒ yo─čuran, mill├«, ─░sl├óm├« hars─▒n─▒ benli─čimde hissetmeye ba┼člam─▒┼čt─▒m.ÔÇŁ

Yani Yahya Kemal, Heredia gibi Avrupa ┼čairlerinden ├žok ├Ânce ├Âz k├╝lt├╝r├╝n├╝n mayas─▒n─▒ alm─▒┼čt─▒. Daha sonra ne okuduysa, neyi tetkik ettiyse onun ├╝zerine bina etti.

Yine de ┼čiir ad─▒na, edebiyat ad─▒na, tarih ad─▒na ne ├Â─črenilecekse yabandan, yabanc─▒dan duymak isteyenlere de bir haberimiz var:

─░ngiltereÔÇÖde de ┼čiirde ├Âl├ž├╝n├╝n muhafaza edilmesini m├╝dafaa eden sesler y├╝kselmeye ba┼člam─▒┼č. Krali├žeÔÇÖnin ─░ngilizcesi Cemiyeti ba┼čkan─▒ Bernard LAMB ┼č├Âyle demi┼č:

ÔÇť┼×iir ├ževrelerinde ├Ânde gelen pek ├žok kimse vezin ve kafiyeyi k├╝├ž├╝k g├Âr├╝yor ve modas─▒ ge├žmi┼č say─▒yor. ─░yi de ┼čiirin tarifi nedir? E─čer kafiye ve vezin ta┼č─▒m─▒yorsa, onun ┼čiir de─čil nesir oldu─čunu s├Âylerim. Tahayy├╝llerle dolu bir nesre sahip olabilirsiniz. Fakat bu sadece nesirdir.ÔÇŁ

Bir ba┼čka ─░ngiliz ┼čair M. George GIBSON ise ─░ngiliz ┼čiirinin tarihine m├╝racaat ederek ve ┬źfree verse=serbest naz─▒m┬╗ tabirini tenkit etmi┼č:

ÔÇťBir ┼čey hem serbest hem naz─▒m olabilir mi?ÔÇŁ4

Hakikati yabanc─▒dan duymak ┼čart de─čil.

Tarz ve ├╝sl├╗bunu hi├ž m├╝dafaa etmedi─či farz edilse bile; ┼čark─▒lar─▒yla, gazelleriyle, rub├ó├«leriyle, unutulmaz beyit ve m─▒sralar─▒yla vefat─▒n─▒n ellinci senesinde de, h├óf─▒zalarda, T├╝rk milletinin vefal─▒ ┼čiir zevkinin en m├╝him mevkiinde kalmay─▒ ba┼čaran Yahya Kemal; ┼čiirde m├ón├ón─▒n ve esteti─čin teminat─▒ olan ┼čeklin ehemmiyetini ispatl─▒yor.

Dile─čimiz; belki de yaln─▒zca ┬źEz├ón-─▒ Muhammed├«┬╗ ┼čiiri vesilesiyle, ┼čairimizin son s├Âzleri olarak dile getirdi─či5 itimad─▒n─▒n rahmet-i il├óhiyeden mukabele bulmas─▒ ve Cen├ób-─▒ HakkÔÇÖ─▒n, taks├«rat─▒n─▒ affeylemesi. Evet, Yahya KemalÔÇÖin son s├Âzleri B├ók├«ÔÇÖnin ┼ču m─▒sra─▒ olmu┼čtu:

All├óhÔÇÖad─▒r tevekk├╝l├╝m├╝z, ├«tim├ód─▒m─▒z. (B├ók├«)

1 Zaman, 4 ┼×ubat 2008.
2 ┼×air Seyr├« (M. Ali E┼×MEL─░) de, ┼čiirden kafiye vezin gibi kaidelerin kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ futboldan kalenin kald─▒r─▒lmas─▒na benzetir.
3 Bkz. Mehmet KAPLAN, Cumhuriyet Devri T├╝rk ┼×iiri, s. 323.
4 http://www.guardian.co.uk/books/2008/apr/13/news.poetry. K─▒r─▒k nesircilerden Hilmi YAVUZ, ZamanÔÇÖdaki 16 Nisan 2008 tarihli yaz─▒s─▒nda konuyu alayc─▒ bir ┼čekilde i┼čliyor. LambÔÇÖ─▒n c├╝mlelerinden konunun mant─▒─č─▒n─▒ ifade eden (alt─▒n─▒ ├žizdi─čimiz) k─▒sm─▒ yaz─▒s─▒na almayan yazar, tam da bu k─▒sm─▒n cevap verdi─či bir yanl─▒┼ča d├╝┼č├╝yor: Tevriyeli bir ba┼čl─▒─č─▒ ┼čiir say─▒lmak i├žin yeterli g├Âr├╝yor. S├Âz sanatlar─▒ ┼čiire mi mahsustur? Tevriyeli, telmihli, kinayeli, te┼čbihli, isti├óreli ama nesir olan bir metin olamaz m─▒? Sonra tevriye de kl├ósik bir ├Âl├ž├╝, bir g├╝zellik kaidesi de─čil midir. Bir metnin ┼čiir olup olmad─▒─č─▒, yaln─▒zca yazar─▒n─▒n onu ne g├Ârd├╝─č├╝ ├Âl├ž├╝s├╝ne mi ba─čl─▒d─▒r?
5 Yaz─▒m─▒zda Yahya Kemal ile ilgili iktibas ve bilgileri, Sevin├ž KURT├çA taraf─▒ndan haz─▒rlanan, ┬źDevrin Meseleleri ─░├žinde Y─▒l S─▒ras─▒na G├Âre Yahya Kemal┬╗ adl─▒ tezden ald─▒k.