Bir K├╝lt├╝r-Medeniyet Adam─▒ KANUN├Ä SULTAN S├ťLEYMAN

Y─▒lmaz KISA

kisayilmaz@hotmail.com

Halk i├žinde m├╗teber bir nesne yok devlet gibi
Olmaya devlet cihanda bir nefes s─▒hhat gibi
Saltanat dedikleri ancak cihan gavg─üs─▒d─▒r
Olmaya baht u saâdet dünyada vahdet gibi

Herkes taraf─▒ndan ezbere bilinen yukar─▒daki m─▒sralar─▒n sahibi Kanun├« Sultan S├╝leyman, 12. Osmanl─▒ sultan─▒d─▒r ve 46 y─▒l h├╝k├╝mdarl─▒k yapm─▒┼čt─▒r. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne azameti ve ha┼čmeti dolay─▒s─▒yla ┬źmuhte┼čem┬╗ ad─▒n─▒ veren Avrupal─▒lar, sultan─▒na da ┬źMuhte┼čem S├╝leyman┬╗ demekten kendilerini alamam─▒┼člard─▒r. Bu koca sultan; sava┼člar─▒, fetihleri, adaleti, idaresi, iktisad├« faaliyetleri, uzun saltanat─▒yla ad─▒ndan s├Âz ettirdi─či gibi ilim, k├╝lt├╝r, sanat faaliyetleriyle, sanat adamlar─▒na ve ilme verdi─či de─čerlerle de ihti┼čam─▒n─▒ g├Âstermi┼čtir.

Osmanl─▒ Sultanlar─▒ i├žinde en fazla ┼čiir s├Âyleyen Muhibb├« (Kanun├«); Topkap─▒ Saray─▒ M├╝zesi Ar┼čivinde kendi el yazmas─▒ d├«v├ón─▒ndaki 2802 gazel, 23 muhammes ve tahmis, 30 murabb├ó ile edebiyat─▒m─▒zda Edirneli Nazm├«ÔÇÖden sonra en ├žok gazeli olan ┼čairdir. Devrinde y├╝zlerce b├╝y├╝k ┼čahsiyet yeti┼čmi┼čtir:

Edebiyyatta; Ta┼čl─▒cal─▒ Yahya Bey, Zat├«, Hay├ól├« Bey, Edirneli Nazm├«, Fuz├╗l├«, B├ók├«…

─░limde; Zenbilli Ali Efendi, ─░bn-i Kemal ve Ebussuud Efendi…

Mimar├«de; Koca Sinan…

Tarihte; Hoca Sadreddin Efendi, Gelibolulu Ali, Cel├ólz├óde Mustafa, Ni┼čanc─▒ Mehmed, L├╝tfi Pa┼ča…

Co─črafyada; P├«r├« Reis, Seydi Ali Reis…

Denizcilikte; Barbaros Hayreddin Pa┼ča ve Turgut Reis… ├Ânde gelen isimlerdendir.

Uzun saltanat─▒ boyunca y├╝zlerce ┼čair, bilim adam─▒, tarih├ži ve k├╝lt├╝r adam─▒n─▒ hem himaye etmi┼č hem de onlar─▒ ├že┼čitli ┼čekillerde taltif edip desteklemi┼čtir. Himayesine ald─▒─č─▒ bu sanat├ž─▒lar kendisine S├╝leyman-n├ómeÔÇÖler yazm─▒┼čt─▒r. Kanun├« devrinin saltanat─▒n─▒ konu alan, o devrin belli ba┼čl─▒ olaylar─▒n─▒ anlatan manzum ve mensur eserlere S├╝leyman-n├óme ad─▒ verilmektedir. T├╝rk edebiyat─▒nda ilk ├Ârnekleri Yavuz Sultan Selim zaman─▒nda g├Âr├╝len bu t├╝r eserlerin kayna─č─▒ Selim-n├ómelerdir.

Onun, ilim ve k├╝lt├╝r erbab─▒na kar┼č─▒ g├Âsterdi─či ilgi ve itibar ziyadesiyleydi. Kendi zaman─▒nda yeti┼čen ┼čair ve ulem├ón─▒n eserlerini kendi k├╝t├╝phanesinde saklard─▒. Kel├«le ve DimneÔÇÖnin m├╝tercimi Al├óeddin Ali ├çelebi ┬źH├╝mayun-n├óme┬╗ ad─▒yla yapt─▒─č─▒ terc├╝meyi takdim etti─či zaman, o; bu eseri bir gecede okuyarak, m├╝tercimini Bursa Kad─▒l─▒─č─▒ÔÇÖna tayin eder. Kanun├«ÔÇÖnin b├╝y├╝k bir h├╝k├╝mdar oldu─čunda ittifak eden tarih├žilerden bir k─▒sm─▒, onun devrinin on b├╝y├╝k sadrazam─▒ oldu─čunu ve on m├╝mtaz vas─▒fl─▒ defterdar ve ni┼čanc─▒s─▒ yan─▒nda, on tane b├╝y├╝k ├ólim ile on b├╝y├╝k ┼čair bulundu─čunu da bildirmektedirler.

ZigetvarÔÇÖa giderken Ni┼čÔÇÖten Esussuud EfendiÔÇÖye kendi el yaz─▒s─▒yla yazd─▒─č─▒ mektup b├╝y├╝k h├╝k├╝mdar─▒n ilim adamlar─▒na verdi─či de─čeri ve onlar kar┼č─▒s─▒nda g├Âsterdi─či h├╝rmeti g├Âstermesi a├ž─▒s─▒ndan ├Ânemli bir belgedir:

ÔÇťH├ólde h├ólda┼č─▒m, sinde sinda┼č─▒m, ├óhiret kar─▒nda┼č─▒m, tar├«k-i HakÔÇÖta yolda┼č─▒m Molla Ebussuud Efendi HazretleriÔÇÖne du├ó-y─▒ b├«-had ibl├ó─č─▒ndan sonra, ned├╝r h├ólin├╝z ve niced├╝r miz├óc-─▒ l├óz─▒m├╝ÔÇÖl-imtiz├óc─▒nuz…ÔÇŁ gibi s├Âzleri onun samimiyetini ve tev├ózusunu g├Âstermekte, mektubun sonundaki; ÔÇťBende-i H├╝d├ó, S├╝leym├ón-─▒ b├«-riy├óÔÇŁ ┼čeklindeki imzas─▒ da Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin cihan devleti h├óline gelmesindeki ├Âl├ž├╝y├╝ yans─▒tmaktad─▒r.

Kanun├« devrinde S├╝leymaniye Camii, Selimiye Camii, ┼×ehzade Camii, Cihangir Camii gibi y├╝zlerce ├óbide denebilecek sanat eseri ortaya konmu┼č, b├Âylece adalette, ilimde, ┼čiirde… ula┼č─▒lan ihti┼čam mimariyle ta├žlanm─▒┼čt─▒r.

Kanun├« Sultan S├╝leyman MersiyesiÔÇÖnde SultanuÔÇÖ┼č-┼×uar├ó B├ók├« onun hayat─▒n─▒ ├ódeta ├Âzetlemi┼č ve ├Âl├╝m├╝nden duydu─ču ├╝z├╝nt├╝y├╝ dile getirmi┼čtir:

┼×em┼č├«r gibi r├╗y-─▒ zem├«ne taraf taraf,
Saldun dem├╝r ku┼čaklu cihan pehlevanlar─▒.

Aldun hezâr bütgedeyi mescid eyledün
Nâkûs yerlerinde okutdın ezanları.

├éhir ├žal─▒nd─▒ k├╗s-─▒ rah├«l etd├╝n irtihal
Evvel kona─č─▒n old─▒ cinan b├╗stanlar─▒.

Minnet H├╝d├óÔÇÖya iki cihanda k─▒lup sa├«d
N├óm-─▒ ┼čer├«f├╝n eyledi hem g─üzi hem ┼čeh├«d.

(Yery├╝z├╝n├╝n her taraf─▒na k─▒l─▒├ž salar gibi demir ku┼čakl─▒ cihan pehlivanlar─▒ sald─▒n.

Binlerce tap─▒na─č─▒ al─▒p mescid eyledin, ├žan kulelerinde ezanlar okuttun.

Sonunda sefer k├Âsleri ├žald─▒, sen de g├Â├žt├╝n, ilk dura─č─▒n cennet bah├želeri oldu.

All├óhÔÇÖa ┼č├╝k├╝rler olsun ki seni iki cihanda mutlu etti: nam─▒n─▒ da hem gazi hem ┼čehid k─▒ld─▒.)

KAYNAKLAR:
1. Mine MENG─░, Eski T├╝rk Edebiyat─▒ Tarihi, Ak├ža─č Yay─▒nlar─▒, Ankara 1997, s.169. 2. T├╝rk D├╝nyas─▒ El Kitab─▒, Cilt 3, T├╝rk K├╝lt├╝r├╝n├╝ Ara┼čt─▒rma Enstit├╝s├╝ Yay─▒nlar─▒, Ankara 1992, s. 133-134-146-147.
3. Nihad Sâmi BANARLI, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, MEB yayınları, İstanbul 1971, c. 1, s. 567-570.