─░sl├óm ├éleminin Kalbi ─░STANBUL H├ťZN├ť

B. Cahit ├ľZDEM─░R
bcahit@hotmail.com

Bu ┼čehr-i Sitanb├╗l ki, b├« misl ├╝ bah├ód─▒r,
Bir sengine yekpâre, Acem mülkü fedâdır.
(Nedim)

─░stanbul, Ras├╗lullah -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- EfendimizÔÇÖin fethine i┼čaret, fatihi ve askerine be┼čaret buyurmalar─▒ndan sonra, her devirde M├╝sl├╝manlar─▒n hayali olmu┼čtur. Bu c├╝mleden olarak, bu ┼čehre yap─▒lan m├╝barek seferler, daha ash├ób-─▒ kiram zaman─▒nda ba┼člam─▒┼č; ba┼čta Efendimiz -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖin sancaktar─▒ seksen ya┼člar─▒ndaki Eyy├╗b Sultan Hazretleri olmak ├╝zere bir├žok sah├ób├«, bu mek├ón─▒ ┼čereflendirmi┼člerdir. Tabi├« olarak, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n da mahzar olmak i├žin ihtirasla takip etti─či bu m├╝jdeye, Fatih Sultan Mehmed Han; ÔÇťYa ─░stanbul beni al─▒r; ya ben ─░stanbulÔÇÖu…ÔÇŁ diye candan ge├žercesine destanlar yazarak kavu┼čmu┼čtur.

Bundan sonra ─░stanbul; ─░sl├óm ├óleminin kalbi, d├╝nyan─▒n merkezi olarak, as─▒rlarca, geni┼č bir co─črafyaya adalet ve huzur sa├žmaya devam etmi┼čtir. O zaman─▒n ┼čartlar─▒nda d├╝nyan─▒n ├Âb├╝r ucu mesabesinde olan A├žeÔÇÖde dara d├╝┼čen M├╝sl├╝manlar, buradan medet beklemi┼č; a├ž kalan ─░rlandaÔÇÖn─▒n imdad─▒na buras─▒ ko┼čmu┼čtur.

Osman G├óz├« ve ┼×eyh Edeb├ól├« HazretleriÔÇÖnin temelini att─▒klar─▒ devlette h├ókim olan irade, ufuk ├Âtesi bir mahiyet arz etmektedir. Bu hususla ilgili olarak, Yahya Kemal bir h├ót─▒ras─▒n─▒ ┼č├Âyle naklediyor:

ÔÇťRevan K├Â┼čk├╝ÔÇÖnde gezerken kula─č─▒ma derinden bir KurÔÇÖ├ón sesi geldi. (…) Ve bu KurÔÇÖ├ón sesinin nereden geldi─čini sordum.

┬źÔÇôH─▒rka-i Saadet Dairesinden┬╗ dediler. (…) Rehberim L├╝tf├╝ BeyÔÇÖe sordum:

┬źÔÇôH─▒rka-i SaadetÔÇÖte ne zamanlar bu hatim indirilir?┬╗ L├╝tf├╝ Bey g├╝l├╝mseyerek kula─č─▒ma dedi ki:

┬źÔÇôHer g├╝n! Her saat! D├Ârt y├╝z seneden beri, geceli-g├╝nd├╝zl├╝, bil├ó-f├ós─▒la…┬╗ Hayretten g├Âzlerim kapanm─▒┼č dinliyordum. L├╝tf├╝ Bey biraz mal├╗mat verdi:

┬źYavuz Sultan Selim, hil├ófetin al├óm├ót─▒ olan H─▒rka-i ┼×erif, Sened-i ┼×erif, ve di─čer Em├ón├ót-─▒ M├╝b├órekeÔÇÖyi M─▒s─▒rÔÇÖdan ─░stanbulÔÇÖa hatimler indirterek getirmi┼č; ─░stanbulÔÇÖa vard─▒─č─▒ gece, sarayda y├╝ksek bir mevkie yerle┼čtirmi┼č; mimarba┼č─▒ ve ustalar, as─▒l tevd├« olunacak makam─▒ har─▒l har─▒l in┼ča ederlerken sefer yorgunlu─čuna bakmaks─▒z─▒n sabaha kadar ayakta beklemi┼č. O gece, geceli-g├╝nd├╝zl├╝ KurÔÇÖ├ón okunmas─▒ i├žin bir vazife tertip ederek k─▒rk─▒nc─▒s─▒ bizzat kendi olmak ├╝zere k─▒rk h├óf─▒z tayin eylemi┼č. ─░┼čte o g├╝nden bu ├óna kadar bu dairede bir saniye tevakkuf etmeksizin KurÔÇÖ├ón okunuyor.┬╗ dedi. (…) Bu h├ódiseyi idrak ettikten sonra, ─░stanbulÔÇÖdan ni├žin ├ž─▒kar─▒lam─▒yoruz? Bu ┼č├╝pheyi halleder gibi oldum.ÔÇŁ 1

Mimarlar, ─░stanbulÔÇÖu nadide m├╝cevher taneleri gibi, ┼č├ón─▒na l├óy─▒k sanat eserleri ile s├╝slerlerken; edipler de ┬źs├Âz ipli─čine inciler dizerek┬╗, en g├╝zel eserlerini vermi┼člerdir. Bu edeb├« ┼čahsiyetlerden Nedim; ┬ź┼čiirlerinde ─░stanbul T├╝rk├žesiÔÇÖni en g├╝zel bir ┼čekilde ve b├╝t├╝n hususiyetleriyle kullanm─▒┼č, ─░stanbulÔÇÖun g├╝nl├╝k hayat─▒na dair pek ├žok sahneye, yer vermi┼čtir. D├«van ┼čiirinin ├žo─čunda belirli bir mek├ón olmamas─▒na kar┼č─▒l─▒k, NedimÔÇÖin ┼čiirleri ─░stanbulÔÇÖun tabi├« ve bedi├« g├╝zellikleriyle doludur.ÔÇŁ 2

─░stanbul deyince, NedimÔÇÖi g├╝n├╝m├╝ze tan─▒tanlardan Yahya KemalÔÇÖi anmamak vefas─▒zl─▒k olur. ┬źYahya Kemal, ya┼čad─▒─č─▒ ve sevdi─či ─░stanbul i├žin, en ├žok ve en g├╝zel ┼čiirleri s├Âyleyen ┼čairimizdir. ─░stanbul ona g├Âre vatand─▒r, ├ž├╝nk├╝; tarih tabiat g├╝zelli─či, mimar├« ve ├Âb├╝r sanatlar bak─▒m─▒ndan vatan─▒n ├Âz├╝ ve ├Âzetidir. T├╝rk tarihi, T├╝rk milleti ve topra─č─▒, 500 y─▒l i├žinde s├╝z├╝le incele ─░stanbulÔÇÖu meydana getirmi┼čtir. ─░stanbulÔÇÖu madd├« ve m├ónev├« ├žehresi, tabiat─▒, insanlar─▒ ile g├╝zel veya yoksul b├╝t├╝n taraflar─▒yla ┼čiire yans─▒tm─▒┼čt─▒r. Kendi bir ─░stanbullu ┼čair olmad─▒─č─▒ h├ólde, ─░stanbul ┼čairi olmu┼čtur.ÔÇŁ3 ┼×air, ─░stanbulÔÇÖa olan derin sevgisini bir ┼čiirinde ┼č├Âyle terenn├╝m ediyor:

Sîmâsı zaman zaman parıldar
Bir sâhilin en güzel yerinde;
H├ól├ó g├Âr├╝n├╝r ge├žen as─▒rlar
Bir bir, koyu m├óvi g├Âzlerinde.

Bir di─čer ┼čiirinde de hudutsuz sevgisini ┼č├Âyle ifade eder:

Sana dün bir tepeden baktım azîz İstanbul!
G├Ârmedim; gezmedi─čim, sevmedi─čim hi├žbir yer.
├ľmr├╝m olduk├ža g├Ân├╝l taht─▒ma keyfince kurul!
S├óde bir semtini sevmek bile bir ├Âmre de─čer.

Mutantan saraylara kaba, hoyrat, g├Ârg├╝s├╝z s├ókin yara┼č─▒r m─▒?.. Hassas ve zengin bir g├Ânle sahip padi┼čahlar─▒n─▒n ├ólim, sanatk├ór, f├óz─▒l, ┼čair oldu─ču; ilim adamlar─▒n─▒ at─▒na bindirip tevaz├╗ ile ├╝zengisinden ├žekti─či bu ┼čehrin insanlar─▒n─▒n da ayn─▒ y├╝ksek de─čerlerle yo─čuruldu─ču bilinen bir hakikattir. Bu faziletler medeniyetinin teshiriyledir ki; o zamanlar─▒n AvrupaÔÇÖs─▒nda T├╝rklerin hayat tarzlar─▒n─▒ taklit etmek bir asalet sebebi say─▒lm─▒┼č; b├╝y├╝k m├╝zisyenler bu saikla, T├╝rk mar┼člar─▒ bestelemi┼člerdir. Pek ├žok Avrupal─▒ seyyah, bizzat g├Âr├╝p tespit ettikleri bu insan├« hasletleri ve i├žtima├« de─čerleri, eserlerinde hayranl─▒kla dile getirmi┼člerdir.

┬źModernle┼čme┬╗ ile beraber, ┬źOsmanl─▒ÔÇÖn─▒n tasfiyesi┬╗ gibi m├╝phem d├╝┼č├╝ncelerin de tesiriyle, ecdattan tevar├╝s edilen b├╝t├╝n m├╝ktesebat, deh┼četli bir a┼č─▒nmaya u─čram─▒┼čt─▒r. Pl├óns─▒z bir ┼čehirle┼čme ile ─░stanbulÔÇÖa r├╗hunu kazand─▒ran ecdat y├ódig├ór─▒ izler silinmeye y├╝z tutmu┼č; bu izlerle b├╝t├╝nle┼čen, d├╝nyan─▒n g─▒pta ile bakt─▒─č─▒ i├žtima├« yap─▒ ├žat─▒rdamaya ba┼člam─▒┼čt─▒r.

Bir g├Ân├╝l ehli, umum├« ├žer├ževede feda edilen bu alt─▒n hasletlere olan hasretlerini ve hissettikleri h├╝zn├╝ ┼č├Âyle y├ód ediyor: ÔÇťMusa TOPBA┼× Efendi, ├žocukluk y─▒llar─▒nda ┼čahit oldu─ču son Osmanl─▒ toplumunun ahl├ók, nizam ve seciyesini ┼ču ┼čekilde nakleder:

┬źTakriben yedi-sekiz ya┼člar─▒nda idim. ├çocuklu─čumun Erenk├ÂyÔÇÖde ge├žmesi bak─▒m─▒ndan, o zaman─▒n bilhassa Erenk├ÂyÔÇÖdeki halk─▒n birbirlerine kar┼č─▒, samimiyet, muhabbet ve nezaketlerini d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝mde, g├╝n├╝m├╝zle mukayese eder de, ├žok ├╝z├╝l├╝r ve m├╝teessir olurum. Bir aile fertleri gibi herkes, birbirini candan ve samim├« bir ┼čekilde severdi; birinin ne┼česi hepsinin ne┼česi, birinin kederi hepsinin kederi olurdu…┬╗ÔÇŁ 4

1 Yahya Kemal, Aziz ─░stanbul, Mill├« E─čitim Bak. Yay. 372, sh. 121.
2 Rehber Ansiklopedisi, ─░hl├ós Matbaac─▒l─▒k A.┼×., c. 13, s. 68.
3 Ahmet KABAKLI, T├╝rk Edebiyat─▒, c. 3, T├╝rkiye yay., 1969, sh. 184
4 Osman Nuri TOPBA┼×, Osmanl─▒, Erkam Yay., 143, sh. 497 ve d.