MAHLAS N├ťKTELER─░ 4

PROF. DR. N─░HAT ├ľZTOPRAK

XVII. y├╝zy─▒l─▒n sivri dilli, n├╝ktedan ┼čairi NefÔÇÖ├« (├Âl. 1635) ilk ├Ânceleri ┬źzarar veren, zararl─▒┬╗ anlam─▒na gelen ┬źDarr├« (Zarr├«)┬╗ kelimesini mahl├ós olarak se├žmi┼čti. Mahl├ós─▒na uygun olarak yal─▒n k─▒l─▒n├ž etraf─▒n─▒ k─▒r─▒p ge├žirmekte iken, devrin ├ólim ┼čairlerinden Gelibolulu ├él├« (├Âl. 1600), zararl─▒ de─čil yararl─▒ olmas─▒ temennisiyle ona ┬źfaydal─▒, yararl─▒┬╗ anlamlar─▒na gelen ┬źNefÔÇÖ├«┬╗ kelimesini mahl├ós olarak teklif etti. ├él├«, bu davran─▒┼č─▒yla esasen bir s├╝nneti de yerine getiriyordu. Zira Hazret-i Peygamber bir hadisinde: ÔÇťSiz k─▒y├ómet g├╝n├╝ kendi isimleriniz ve babalar─▒n─▒z─▒n isimleriyle ├ža─čr─▒lacaks─▒n─▒z, ├Âyle ise isimlerinizi g├╝zel k─▒l─▒n.ÔÇŁ buyurmu┼č ve devrinde bir├žok ki┼činin ismini, anlam─▒ k├Ât├╝ oldu─ču i├žin de─či┼čtirmi┼čti. Bu anlay─▒┼č─▒n bir tezah├╝r├╝ olarak T├╝rk milleti tarih boyunca anlam─▒ g├╝zel ve faydal─▒ kelimeleri; ├Ârnek T├╝rk ve ─░sl├óm b├╝y├╝klerinin adlar─▒n─▒, ├žocuklar─▒na isim olarak se├žmeye gayret etmi┼čtir. Bunlar aras─▒nda hayatta en ├žok sevdi─či insan─▒n yani Hazret-i Peygamberin ismi ba┼čta gelmektedir. Bu tercih d├╝n oldu─ču gibi bug├╝n de devam etmektedir. Nitekim istatistikler Ahmet, Mehmet, Muhammet, Mustafa, Ali, Hasan, H├╝seyin, Bekir, ├ľmer, Osman kelimelerinin en ├žok tercih edilen T├╝rk ismi olmaya devam etti─čini g├Âstermektedir.

S├╝r├╗r├«, g├╝zel ismin insan─▒n tabiat─▒na ve baht─▒na tesir etti─čini duymu┼č ancak kendisinde b├Âyle bir tesir g├Ârmedi─čini bir beytinde konu etmi┼čtir:

Didiler teÔÇÖs├«r ider ism-i m├╝semm├ó da vel├«

Ey S├╝r├╗r├« g├Ârmed├╝m ├ólemde hand├ón oldu─čun

S├╝r├╗r├« sevin├ž, mutluluk anlam─▒na gelen mahl├ós─▒na g├Ânderme yaparak: ÔÇťEy S├╝r├╗r├«! ─░smin, sahibine tesir etti─čini s├Âylerler ancak ben bu ├ólemde (ismin sevin├žli anlam─▒nda oldu─ču h├ólde) senin hi├ž g├╝ld├╝─č├╝n├╝ g├Ârmedim.ÔÇŁ diyerek ┼čikayetlenir.

G├╝zel isim se├žme gelene─čine bir ├Ârnek de ┼čair S├óm├« (├Âl. 1881)ÔÇÖnin mahl├ós─▒n─▒n verili┼činde g├Âr├╝lmektedir. S├óm├«, on be┼č ya┼č─▒nda iken bir beyit s├Âylemesi ├╝zerine hocas─▒ ┬źSab├«h┬╗ mahl├ós─▒n─▒ vermi┼čti. Fakat babas─▒,

ÔÇťBu mahl├ós; nas├ór├ó kokuyor, mahl├ós─▒n ┬źS├óm├«┬╗ olsun, diyerek de─či┼čtirmi┼č ve daha sonra bu mahl├ósla tan─▒nm─▒┼čt─▒r.*

├é┼č─▒k ├çelebiÔÇÖnin bildirdi─čine g├Âre ad─▒ Ali olan birinin ├Ânce mahl├ós─▒ ┬źKem├ól├«┬╗ idi. E┼č-dost ┬źKem ├ól├«┬╗ diye alay ederdi. Ondan vazge├žip ┬źBah├ór├«┬╗ mahl├ós─▒n─▒ ald─▒. Bu sefer de dostlar─▒ ┬źbah├ór┬╗ kiliseye derler, ne k├ófirce mahl├ós─▒n var demeye ba┼člad─▒.

Mahl├ós se├žimiyle ilgili her iki n├╝kteden de anla┼č─▒l─▒yor ki halk, se├žilen kelimelerin g├╝zel anlaml─▒ olmas─▒n─▒ ve farkl─▒ inan├ž ve k├╝lt├╝rden olmamas─▒n─▒ istiyor. Aksi h├ólde tefe koyup cezas─▒n─▒ kendi veriyor.

K─░L─░SEYE MUM ─░LETM─░┼×

Mahl├óslar─▒n anlamlar─▒ ├╝zerine n├╝kteler bitmez. Bunlardan biri de Lat├«f├« TezkiresiÔÇÖnde ┼×emÔÇÖ├« ve Mes├«h├« i├žin anlat─▒lan bir k─▒ssad─▒r. 16ÔÇÖnc─▒ y├╝zy─▒l ┼čairlerinden ┼×emÔÇÖ├« ile Mes├«h├« arkada┼čt─▒r. Riv├óyete g├Âre bu iki ┼čair bir g├╝n beraber GalataÔÇÖda gezerken kiliseye u─čram─▒┼člar. Orada H─▒ristiyan dilberlerin erkeklerle beraber bir arada bulunu┼člar─▒ dikkatlerini ├žekmi┼č olmal─▒ ki, olanlar─▒ uzun uzun seyretmi┼čler. Bilindi─či gibi Galata ├žo─čunlukla gayri m├╝slim vatanda┼člar─▒n ya┼čad─▒─č─▒ bir yerdi. Bu b├Âlgede h├╝r bir ┼čekilde varl─▒─č─▒n─▒ devam ettiren H─▒ristiyan tebaan─▒n kendi inan├ž, ├Ârf ve k├╝lt├╝r├╝ ├žer├ževesinde ya┼čay─▒┼č─▒ M├╝sl├╝manlar─▒n d├óima merak─▒n─▒ celbetmi┼čtir. Bu merak s├óik─▒yla ara s─▒ra M├╝sl├╝man halk, bu b├Âlgeyi gezerek gayri m├╝slimlerin hayatlar─▒n─▒ izlemek istemi┼čtir. ┼×emÔÇÖ├« ve Mes├«h├«ÔÇÖnin gezisi de muhtemelen b├Âyle bir ama├ž ta┼č─▒yordu. Ancak tesad├╝fe bak─▒n ki ba┼čka n├╝ktedan bir ┼čair daha ayn─▒ kiliseyi geziyormu┼č. ┼×emÔÇÖ├« ile Mes├«h├«ÔÇÖnin orada oldu─čunu g├Âr├╝nce ikisinin bir araya geli┼čini l├ótife yollu kayda ge├žirmekten ne kendini alabilmi┼č ve ne de kalemine s├Âz ge├žirebilmi┼č:

GalataÔÇÖda Mes├«h├« deyre varm─▒┼č

Meger ┼×emÔÇÖ├« an─▒nla bile gitmi┼č

─░┼čidenler galat edip dediler

Mes├«h├« kiliseye mum iletmi┼č

┼×├Âyle demektir: ÔÇťMes├«h├« GalataÔÇÖda kiliseye gitmi┼č. Me─čer ┼×emÔÇÖ├« de onunla berabermi┼č. Bu h├óli duyanlar: ┬źHerh├ólde Mes├«h├« kiliseye mum g├Ât├╝rm├╝┼č.┬╗ dediler.ÔÇŁ ┼×air, ┬źmes├«h├«┬╗ kelimesini hem mahl├ós hem de Hazret-i ─░sa, ┬ź┼čemÔÇś├«┬╗ kelimesini de hem mahl├ós hem de mum anlamlar─▒nda tevriyeli kullanarak ┼čairane bir l├ótife yapm─▒┼čt─▒r.

CANLISI DA MURDAR, ├ľL├ťS├ť DE

─░ki ┼čair arkada┼čtan birinin mahl├ós─▒ Hay├ót├«, di─čerinin Post├« olunca aralar─▒ndaki ┼čakala┼čmalar da elbette mahl├óslardaki anlam tezad─▒na dayal─▒ olacakt─▒r. Bilindi─či gibi hay├ót├«, canl─▒, hayata mensup anlamlar─▒na gelir. Post ise temizlenip, tuzlan─▒p, kurutulmak ve bunun gibi tabaklama denilen birtak─▒m i┼člemlerden ge├žirildikten sonra kullan─▒lacak ┼čekle getirilmi┼č olan t├╝yl├╝ hayvan derisine denir. Bu tabir mecaz yoluyla makam, ┼čeyhlik makam─▒ yerinde kullan─▒l─▒r. Bu y├╝zden dilimizde ┬źposta oturmak, posta ge├žmek┬╗ deyimleri belli bir olgunlu─ča eri┼čmek, ┼čeyhlik makam─▒na ula┼čmak ve benzeri anlamlarda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

16ÔÇÖnc─▒ y├╝zy─▒l ┼čairlerinden Hay├ót├« ile Post├«ÔÇÖnin ┼čakala┼čmalar─▒ d├Ânemin z├╝ref├ós─▒n─▒n dilindedir. Bunlardan birinde Hay├ót├« arkada┼č─▒na l├ótife olsun diye cevapland─▒rmas─▒ dile─čiyle bir k├ó─č─▒da s├Âyle bir not yazarak g├Ânderir:

ÔÇť─░t post─▒, domuz post─▒ tabaklama ile temiz olur mu? Cevap verip sevaba giresin.ÔÇŁ

Post├«, arkada┼č─▒n─▒n kendine hile ile it, domuz dedi─čini anlamayacak kadar saf de─čildir. N├╝kteye ayn─▒yla mukabele etmek gerekir d├╝┼č├╝ncesiyle ┼ču anlaml─▒ cevab─▒ yaz─▒p g├Ânderir:

ÔÇťHayat─▒ da murdar, ├Âl├╝s├╝ de.ÔÇŁ

Bu cevapla Post├« sevaba girmi┼č midir? Var─▒n oras─▒n─▒ siz d├╝┼č├╝n├╝n.

ED─░RNEÔÇÖN─░N ├çAMURU

EdirneÔÇÖnin ├žamurundan bunalan nahif ┼čair Ref├«k├«, biraz da ele┼čtiriyi seven ki┼čili─činin d├╝rt├╝s├╝yle bu durumu dile getiren bir beyit s├Âylemi┼čti:

─░l├óh├« lutf id├╝p kurtar bizi bu ┼čehr-i b├ót─▒ldan

Ki┼či an─▒ ne seyr its├╝n ge├žilmez ├ób ile gilden

ÔÇťEy All├óh─▒m! Lutf edip beni bu bat─▒l (├ž├╝r├╝k, bozuk, bo┼č, geri kalm─▒┼č) ┼čehirden kurtar, ├žamurundan ge├žilmeyen bu yerde insan nas─▒l dola┼čs─▒n?ÔÇŁ

Bu beyti duyan Edirneli ┼čairlerin ayran─▒ kabarm─▒┼č ve Ref├«k├«ÔÇÖye cevap yeti┼čtirmeye koyulmu┼člar. Ancak cevab├« beyitlerde ele┼čtiri dozu olduk├ža y├╝ksektir. Onlardan biri olan ┼čair Nasr├« ┼č├Âyle bir beyit kaleme al─▒r:

┼×u kim ┼čeytan gibi eyler ┼čik├óyet ├ób ile gilden

Y├╝zine yellen anun asl─▒ oddur haz ider yilden

Nasr├« bu beytinde: ÔÇť┼×eytan gibi su ve topraktan ┼čik├óyet eden ┼ču insan─▒n y├╝z├╝ne yellenin zira onun asl─▒ ate┼č oldu─ču i├žin r├╝zg├órdan haz al─▒r.ÔÇŁ diyerek Ref├«k├«ÔÇÖyi ┼čeytana benzetir. ┼×eytan─▒n asl─▒n─▒n ate┼č olu┼čunu ate┼čin r├╝zg├órdan daha da hararetlenece─čini ifade ederek Ref├«k├«ÔÇÖnin de yellenmeden ho┼članaca─č─▒n─▒ belirtir. B├Âylece ┼čair Nasr├«, EdirneÔÇÖyi tenkit eden Ref├«k├«ÔÇÖye hakaret eder.

Esasen Nasr├«ÔÇÖnin beyti gerek anlam gerekse kelime kadrosu ve dizili┼či bak─▒m─▒ndan olduk├ža ba┼čar─▒l─▒ bir beyittir. ┼×air, hicvetmek istedi─či ┼čahs─▒ ┼čeytana benzetmekle ona a─č─▒r bir hakarette bulunmu┼čken, yelden ho┼članaca─č─▒n─▒ belirterek hakaretine katlayarak devam etmi┼čtir. Beyitte ┼čeytan─▒n ate┼čten yarat─▒ld─▒─č─▒, su ve topraktan ho┼članmad─▒─č─▒ s├Âylenirken su ve topraktan olu┼čan ├žamurdan yarat─▒lan insan─▒n yarat─▒lmas─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒kmas─▒ h├ódisesine de telmih yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Yel kelimesini hava olarak de─čerlendirirsek su, toprak ve ate┼čle beraber eski anlay─▒┼ča g├Âre k├óinat─▒n yarat─▒lmas─▒ndaki d├Ârt temel unsur (an├ós─▒r-─▒ erbaa) beyitte tamamlanm─▒┼č olur. ┼×air asl─▒ ate┼č olan ┼čeytan─▒n r├╝zg├órdan ho┼članaca─č─▒ i├žin ona yellenmek gerekti─čini ifade ederken yel ve yellenmek kelimelerini ba┼čar─▒l─▒ bir cinas yoluyla farkl─▒ anlamlarda kullanm─▒┼čt─▒r. Yine beytin ilk m─▒sra─▒nda ┬ź┼č┬╗ sesini ├╝├ž defa kullanmak s├╗retiyle aliterasyon yoluyla ┬ź┼čeytan┬╗a vurgu yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Velh├ós─▒l ┼čair, ┼čeytan ve onun vas─▒flar─▒n─▒ vurgulayan kelimelerle ├Ârd├╝─č├╝ beyitte hem Ref├«k├«ÔÇÖyi hem de onun vasf─▒nda ┼čeytan─▒ ba┼čar─▒l─▒ bir ┼čekilde rezil etmi┼čtir.

_______________________

* ─░bn├╝lemin Mahmut Kemal ─░NAL, Son As─▒r T├╝rk ┼×airleri, IV, haz. ─░. Ba┼čtu─č, AKM Yay., Ankara 2002, s. 2105.