Mesnev├«ÔÇÖde Nefis Temsilleri

Mustafa K├ť├ç├ťKA┼×CI

Cehennemin ├ólemleri yutmas─▒na ra─čmen ┬źdaha yok mu?┬╗ demesi gibi nefs-i emm├óre de doymak bilmez. ├ç├╝nk├╝ c├╝zler k├╝ll├╝n ├Âzelli─čini ta┼č─▒r, nefis de cehennemin huyunu ta┼č─▒r.

Mevl├ón├ó Cel├óledd├«n-i R├╗m├« HazretleriÔÇÖnin ├Âl├╝ms├╝z eseri Mesnev├«-i M├ónev├«ÔÇÖnin ana mevzular─▒ndan biri, insandaki beden-ruh, nefis-kalp ├žeki┼čmesinin te┼čhis ve tedavisidir. D├╝nya m├╝lk├╝nde, beden hapishanesinde nefsin h├ókimiyeti vard─▒r. Bu hapishanede gurbette kalm─▒┼č olan, asl─▒ y├╝celere ait ruh, akl─▒n da yard─▒m─▒yla, nefsi alt etmelidir. Bu da nefsin terbiye edilmesi ile olabilir.

Nefis terbiyesi ┼č├╝phesiz tasavvufun en ├Ânemli konusu ve gayesidir. Mevl├ón├ó ┼čiir diliyle nefsin h├óllerini dile getirmi┼č, edeb├« kudretini g├Âsterdi─či te┼čbih ve temsillerle nefsi ve nefis terbiyesini tasvir etmi┼čtir. Baz─▒ bilinen mazmunlar─▒ da nefse g├╝zelce tatbik etmi┼čtir.

Mevl├ón├ó HazretleriÔÇÖnin nefsi tan─▒tmak yolunda hayvanlar ├óleminden se├žti─či ba┼čl─▒ca mis├óller ┼čunlar:

MERKEP

Nefis, insan terkibinde r├╗hun bine─čidir.

Hazret-i ─░saÔÇÖya ─░sl├óm├« gelenekte R├╗hullah denmi┼čtir, z├╝hd peygamberi Hazret-i ─░saÔÇÖn─▒n Kud├╝sÔÇÖe merkep ├╝zerinde geldi─či riv├óyet edildi─činden, merkep ├╝zerinde ─░sa, yani nefis bine─či ├╝zerinde ruh remzi, h├óf─▒zalara ruh ve nefsin do─čru ili┼čkisini yerle┼čtirmek i├žin kullan─▒lm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťSen Hazret-i ─░saÔÇÖy─▒ b─▒rakm─▒┼čs─▒n da, onun bindi─či e┼če─či beslemi┼čsin. Onu geli┼čtirmi┼čsin. Ey e┼ček huylu g├ófil! Bil ki irfan ─░saÔÇÖn─▒n nasibidir. E┼če─čin yani bedenin nasibi de─čildir. E┼če─čin iniltisini duyars─▒n da, ona ac─▒rs─▒n; bilmezsin ki, o e┼ček sana e┼čeklik ediyor!ÔÇŁ

ÔÇť─░saÔÇÖya yani r├╗huna ac─▒ da, e┼če─če yani nefsine ac─▒ma, tabiat─▒ ve nefsini akl─▒na h├ókim, yani ├╝st├╝n k─▒lma! Tabiat─▒ b─▒rak da h─▒├žk─▒ra h─▒├žk─▒ra a─člas─▒n. Sen ona ac─▒ma, onun yani nefsinin isteklerini yerine getirme de, can borcunu ├Âde!ÔÇŁ

Nefis bine─činin gerekli bak─▒m─▒ yap─▒lmal─▒, ho┼č tutulmal─▒d─▒r. ┬źNefsin senin bine─čindir, ona yumu┼čakl─▒kla mu├ómelede bulun.┬╗ buyrulmu┼čtur. Ama bu muamele, merkebin merkep├že i┼čtah─▒na uymak de─čildir:

ÔÇťSak─▒n ha, e┼če─či kendi keyfine b─▒rakma, yular─▒n─▒ elinden sal─▒verme. ├ç├╝nk├╝ o, yola de─čil, ├žay─▒r taraf─▒na gitmek ister. Sen bir an gaflete d├╝┼čer de, nefis e┼če─činin yular─▒n─▒ b─▒rakacak olursan, o ├žay─▒rl─▒─ča yol al─▒r gider. E┼ček, hakikat yolunun d├╝┼čman─▒d─▒r. Nefs├ón├« arzular ├žay─▒r─▒n─▒n sarho┼čudur. O ne kadar ├žok s├╝r├╝c├╝lerini, ├╝st├╝ne binenleri yere vurmu┼čtur, ├Âld├╝rm├╝┼čt├╝r.ÔÇŁ

Nefis e┼če─či tembeldir, yoldan da y├╝kten de ka├žar. Y├╝k ibadettir, onun ba─članaca─č─▒ kaz─▒k ise m├╝c├óhede:

ÔÇťSenin nefs e┼če─čin ka├žm─▒┼čt─▒r. Onu m├╝c├óhede kaz─▒─č─▒na ba─čla! O ne zamana kadar insanl─▒k ve ibadet y├╝k├╝n├╝ ta┼č─▒maktan ka├žacak?ÔÇŁ

Mesnev├« dilinde zaman zaman nefis ile beden, ruh ile ak─▒l birbirleri yerine kullan─▒l─▒rlar. Nefis e┼če─činin s─▒rt─▒nda, ak─▒l oturur. Ak─▒l, a─č─▒r yani g├╝├žl├╝ olursa e┼ček zay─▒flar, ama ak─▒l zay─▒f ise e┼ček onu ├žekip ├ževirmeye ba┼člar.

GER─░ GER─░ G─░DEN AT

Nefis, d├╝z de─čil de kuyru─ču istikametinde geri geri giden aksi bir att─▒r. ├ľyle ise ata ters binip kuyru─ču gidilecek istikamete ├ževirmelidir. Yani nefsin arzusu demek olan at─▒n kuyru─čunu m├ón├ó y├Ân├╝ne, kurtulu┼ča ├ževirmelidir. Bu, nefsin meyillerini m├╝spet y├Ânlendirmenin g├╝zel bir remzidir.

EJDERHA

Mevl├ón├ó Hazretleri nefsan├« ┼čehvet, h─▒rs, ├Âfke gibi duygular─▒ ate┼če benzetir. Cehennemin ├ólemleri yutmas─▒na ra─čmen ┬źdaha yok mu?┬╗ demesi gibi nefs-i emm├óre de doymak bilmez. ├ç├╝nk├╝ c├╝zler k├╝ll├╝n ├Âzelli─čini ta┼č─▒r, nefis de cehennemin huyunu ta┼č─▒r.

Yedi kap─▒l─▒ cehennem, yedi ba┼čl─▒, her a─čz─▒ndan ate┼čler sa├žan bir ejderhad─▒r ki bunlar ┼č├órihlere g├Âre nefsin k├Ât├╝ huylar─▒ olan, gurur, h─▒rs, ┼čehvet, haset, hasislik, hiddet ve ┼č├Âhreti temsil ederler.

Bu ejderhan─▒n cehennem├« ate┼čini denizler s├Ând├╝remez. ├ç├╝nk├╝ ate┼či suyla s├Ând├╝rmek m├╝mk├╝nd├╝r ama nefis, ├žakmak ta┼č─▒ ve demirdeki gibi bilkuvve (potansiyel) bir ate┼č oldu─čundan bu ┼čekilde s├Ânmez.

Hazret-i Mevl├ón├ó nefsin bu g├Âr├╝nmeyen tehlikesini donmu┼č ejderha ile de temsil eder. Hik├óyede nefis muhasebesini terk eden g├ófil ki┼či, da─čda buldu─ču donmu┼č bir y─▒lan─▒ ├Âl├╝ zannederek ┼čehre indirip g├╝ne┼č ─▒┼č─▒─č─▒na maruz b─▒rakan adamla temsil edilir. G├╝ne┼čin harareti yani ┼čehvetler, donmu┼č y─▒lan─▒ diriltir ve adam─▒ yutar:

ÔÇťEy insano─člu; senin nefsin de bir ejderhad─▒r! ├ľlm├╝┼č g├Âr├╝nse bile ├Âlmemi┼čtir; g├╝nah i┼člemek i├žin eline f─▒rsat ge├žmedi─činden ├Ât├╝r├╝, gamdan uyu┼čmu┼č bir h├ólde, donmu┼č gibi beklemektedir! (ÔÇŽ) Nefis ejderhas─▒; yoklu─ča, yoksullu─ča, fakirli─če d├╝┼čerse, k├╝├ž├╝k bir kuvvet h├óline girer. Fakat mal-m├╝lk, y├╝ksek mevki y├╝z├╝nden nefis sivrisine─či, ├žaylak kesilir.

Sen nefis ejderhas─▒n─▒ ayr─▒l─▒k karlar─▒ alt─▒nda tut; akl─▒n─▒ ba┼č─▒na al da, onu g├╝ne┼čin alt─▒na getirme! Dikkat et ki, ejderhan donmu┼č bir h├ólde kals─▒n; e─čer o canlan─▒rsa, sen onun bir lokmas─▒ olursun! (ÔÇŽ) ├ç├╝nk├╝ ├╝st├╝ne ┼čehvet g├╝ne┼činin harareti vurunca, o pis bayku┼č kanatlan─▒r u├žar!ÔÇŁ

Serke┼č nefis e┼če─čine Hazret-i ─░sa gibi h├ókim olmak gerekti─činden, bir ejderha olan nefisten zarar g├Ârmeden onu elde tutmak i├žin Hazret-i Musa gibi olmak gerekir. Ejderhan─▒n g├Âz├╝n├╝n z├╝mr├╝tten kama┼čt─▒─č─▒ gibi, nefis Allah dostunun huzurunda bulunursa, onun y├╝z ar┼č─▒n uzunlu┬ş─čundaki dili k─▒sal─▒r, yani k├Ât├╝l├╝─če c├╝rÔÇÖeti kalmaz.

Nefsinin k├Ât├╝l├╝─č├╝nden haberdar olmayan ki┼či omzunda y─▒lan oldu─čunu bilmeyen adam gibidir. Damdaki bir ki┼či yani m├╝r┼čit bunu g├Âr├╝r ve haber verir, fakat gaflette ─▒srar edenler bu ├«kazlardan rahats─▒z olurlar. Y─▒lan boyunlar─▒n─▒ sokunca ise niye beni uyarmad─▒n─▒z diye fery├ót ederler.

├ç├óresizdir s├╝r├╝, olmazsa hak├«k├« ├žoban─▒
Ruh g├Âr├╝nmezse tutar meydan─▒ nefsin y─▒lan─▒

[Mürîd]

ASLAN

Mevl├ón├ó Hazretleri nefs-i emm├óreye aslan ve tav┼čan hik├óyesindeki aslan─▒ mis├ól getirir.

Hik├óyede ormandaki hayvanlar her g├╝n i├žlerinden birini feda etmeyi aslana vaat etmi┼člerdir. Aslan a├žl─▒─č─▒ ve oburlu─ču ile t├╝m orman ehlini, b├╝t├╝n let├óifi yiyen t├╝keten nefs-i emm├óredir.

Bir bir hayvanlar─▒ yerken bu gidi┼če akl-─▒ me├ód─▒ temsil eden tav┼čan ┬źdur!┬╗ der. Aslan─▒ kuyu ba┼č─▒na g├Ât├╝rerek, kuyudaki aksini kendisinin rakibi olan bir aslan olarak g├Âsterir, rakibini alt etmek i├žin kuyuya atlayan aslan kuyuda mahsur kal─▒r. Nefsin kuyuya kapat─▒lmas─▒ m├╝c├óhedeye t├ób├« tutulmas─▒ demektir. Nefis bir hile ile de olsa kendi d├╝┼čman─▒n─▒n kendisi oldu─čunu g├Ârm├╝┼č, onunla cihad etmek i├žin kuyuya atlam─▒┼čt─▒r.

ÔÇťEy aslanlar yaratan AllahÔÇÖ─▒m! E─čer, biz bir k├Âpeklik etti isek, nefs-i emm├óre aslan─▒n─▒ pusudan ├ž─▒kar─▒p, ├╝st├╝m├╝ze sald─▒rtma.ÔÇŁ

K├ľPEK

Nefis azg─▒n bir aslan kesilse de aslen, as├óleten aslan de─čildir. O gurbetteki r├╗ha kar┼č─▒l─▒k kendi ├ž├Âpl├╝─č├╝nde, yani d├╝nyada ve beden m├╝lk├╝nde oldu─čundan aslan kesilmektedir. E─čer ormana ger├žek aslanlar olan Hak dostlar─▒ davet edilirse k├Âpek nefis, aslan taklidini b─▒rak─▒r.

Nefis, r├╗hu ta┼č─▒yan bir binek oldu─ču gibi, r├╗ha verdi─či hizmet y├Ân├╝nden bir av k├Âpe─čine de benzetilir:

ÔÇťAvlan─▒rken senin i┼čine yarayan ancak k├Âpektir, yani nefsindir. Bu nefis k├Âpe─čini fazla besleme, ├Ân├╝ne az kemik at. ├ç├╝nk├╝ k├Âpek doyunca azg─▒nla┼č─▒r, emrine uymaz, karn─▒ tok oldu─ču i├žin av─▒n arkas─▒nda ko┼čmaz.ÔÇŁ

E┼če─čin ba─čland─▒─č─▒ kaz─▒─č─▒n yerini k├Âpekte tasma al─▒r. Ejderhadan, donmu┼č olsa da ├žekinilmesi gerekti─či gibi k├Âpe─čin de k├Âpekli─činden emin olunmamal─▒ boynundan tasma eksik edilmemelidir:

ÔÇťKendine g├╝venip de sak─▒n tasmay─▒ nefis k├Âpe─činin boynundan ├ž─▒karma! Bu nefis k├Âpe─či terbiye edilse, hatt├ó terbiyeli bile olsa, yine de k├Âpektir!ÔÇŁ

Necip F├óz─▒l da nefsi iradeye di┼člerini ge├žirmi┼č bir k├Âpek ┼čeklinde tasvir ederek kad├«m temsili kullan─▒r:

Do─čmaz g├╝ne┼člere ba─čland─▒ v├óde;
Di┼člerinde k├Âpek nefsin, irade.

YIRTICI KURT

─░nsan─▒n k├Ât├╝l├╝klerden ba┼čkas─▒n─▒ sorumlu tutmas─▒na kar┼č─▒ Mevl├ón├ó Hazretleri nefsi y─▒rt─▒c─▒ bir kurda benzetir. Ba┼čka bir temsilde ise kurt, ak─▒l ├žoban─▒n─▒n g├Âzetemedi─či s├╝r├╝den koyun nefsi ├žalan ┼čeytand─▒r.

HIRSIZ FARE

Nefis bir faredir. E┼če─čin akl─▒ ├žay─▒rda oldu─ču gibi fare de hep lokma pe┼čindedir. Yollar─▒ hep toprak alt─▒ndad─▒r. Toprak ise s├╝fl├« d├╝nyad─▒r. Fare nefis, lokma bulmaya yarayan akl-─▒ me├ó┼ča kulak verir, yar─▒nlar─▒ d├╝┼č├╝nen akl-─▒ me├óda de─čil!

Nefsin fareye benzetilme vecihlerinden biri de onun h─▒rs─▒zl─▒─č─▒d─▒r. K─▒rk y─▒ld─▒r toplanan bu─čday ambarda yoksa bunca y─▒ll─▒k ibadetten h├ós─▒l olmas─▒ beklenen i├ž huzuru kay─▒psa onu nefis ├žalm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťEy Hak talibi can, ├Ânce ambara giren fareden kurtulma ├žaresini ara, ondan sonra bu─čday toplamaya ├žal─▒┼č.ÔÇŁ

Mevl├ón├ó h─▒rs─▒z fareye kar┼č─▒ akl─▒ dikkatli bir kedi olarak tasvir eder.

KED─░

Hazret-i Mevl├ón├ó beden├« arzular─▒n birbiriyle ili┼čkisini tespit ederek, yeme i├žmenin ┼čehvete d├Ân├╝┼čece─čini s├Âyler ve ┼čehveti teskin etmenin hel├ól yolu olan evlili─če te┼čvik eder:

ÔÇťMademki yemeye, i├žmeye d├╝┼čk├╝ns├╝n, vakit ge├žirmeden bir kad─▒nla evlen, yoksa kedi gelir, ya─čl─▒ kuyru─ču kapar, gider.ÔÇŁ

┼×efik CAN merhumun terc├╝mesinde bu beyitteki kedinin ┼čeytan ve nefsi, ya─čl─▒ kuyru─čun ise c├╝zÔÇÖ├« iradeyi temsil etti─či kaydedilmektedir.

KOYUN

Mevl├ón├ó dilinde koyun, kurt ve ├žoban mazmunu nefis, ┼čeytan ve r├╗ha uygulan─▒r. Akl─▒, r├╗hu veya m├╝r┼čidi remzeden ├žoban, s├╝r├╝y├╝ kurda kar┼č─▒ uyarsa da nefse, bedene uymu┼č ki┼čileri temsil eden koyunlar, ┬źbiz kurdun lokmas─▒y─▒z, biz ate┼čin odunuyuz.┬╗ derler.

Koyun ba┼čka bir temsilde, ruh kuzusunu do─čuran bedendir. Nefis, r├╗hun do─čabilmesi i├žin sanc─▒ ├žekmeli, ana koyun gibi bu sanc─▒dan ├╝z├╝nt├╝ duymamal─▒d─▒r, ├ž├╝nk├╝ ├Ânemli olan ruh kuzusunun do─čmas─▒d─▒r. Koyun burada olgunla┼čma yolundaki nefsin sembol├╝d├╝r. Bundan daha ileri merhale aslan olmakt─▒r:

ÔÇťMademki aslan de─čilsin, akl─▒n─▒ ba┼č─▒na al, aya─č─▒n─▒ ileri atma, ├ž├╝nk├╝ ecel kurttur. Senin can─▒n ise di┼či bir koyun gibidir. E─čer sen, il├óh├« vas─▒flar─▒ kazanm─▒┼č abdal bir ki┼či isen ve senin koyunun aslan oldu ise, yani nefs├ón├« arzular─▒n─▒ yenerek r├╗hunu ar─▒nd─▒rd─▒ isen, emin olarak gel; ├Âl├╝m├╝n ba┼č─▒n─▒ e─čmi┼č, sana yenilmi┼č, alt olmu┼čtur.ÔÇŁ

KURBANLIK SI─×IR

Nefis, r├╗ha kurban edilmek i├žin vard─▒r. S─▒─č─▒r, kurbanda kesilmek i├žin beslenir. Hazret-i Musa k─▒ssas─▒ndaki s─▒─č─▒r─▒n kesilip bu vesileyle bir cesedin diriltilmesine de telmihle Mevl├ón├ó ┼č├Âyle s├Âyler: ┬źRuhlar─▒n ha┼črini, dirilmesini istiyorsan─▒z, bu s─▒─č─▒r─▒, yani nefsi kurban ediniz.┬╗

KARGA

Hazret-i ├édemÔÇÖin o─čullar─▒ndan karde┼či H├óbilÔÇÖi ├Âld├╝ren K─übil, karde┼činin cesedini ne yapaca─č─▒n─▒ bilememi┼č, g├Âmmeyi ise kargadan g├Ârerek ak─▒l etmi┼č oldu─ču KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖde bildirilir. Hazret-i Mevl├ón├ó bu k─▒ssay─▒ anlatt─▒ktan sonra ┼čunlar─▒ s├Âyler:

ÔÇťKarga, arkas─▒nda u├žan r├╗hu, sonunda mezarl─▒─ča g├Ât├╝r├╝r. Akl─▒n─▒ ba┼č─▒na al da, kargaya benzeyen nefsin pe┼čine d├╝┼čme. ├ç├╝nk├╝ o, seni bah├že taraf─▒na de─čil mezarl─▒─ča g├Ât├╝r├╝r.ÔÇŁ

KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖde Hazret-i ─░brahimÔÇÖin: ÔÇťRabbim ├Âl├╝leri nas─▒l diriltiyorsun? Bana g├Âster!ÔÇŁ ┼čeklindeki niyaz─▒ ├╝zerine, Allah Te├ól├ó, ondan d├Ârt ku┼č al─▒p kendine al─▒┼čt─▒rmas─▒n─▒, sonra onlar─▒ kesip her bir par├žay─▒ ayr─▒ bir da─ča koymas─▒n─▒ sonra da ├ža─č─▒rmas─▒n─▒ ister.

Mevl├ón├ó bu ku┼člar─▒ nefs├ón├« bir tak─▒m duygularla tevil etmi┼č, bunlar─▒n ba┼č─▒n─▒n kesilmesiyle g├Âr├╝lecek dirili┼čin, s├ólikteki kalb├« dirili┼č olaca─č─▒n─▒ beyan etmi┼čtir. K─▒saca ifade edersek, bu d├Ârt ku┼č; h─▒rs─▒ temsil eden kaz, makam ve mevkii temsil eden tavus, ┼čehveti temsil eden horoz ve bitmek t├╝kenmek bilmeyen arzular─▒ temsil eden kargad─▒r.

Mesnev├«ÔÇÖdeki nefis temsilleri ve muhtevalar─▒ k─▒saca bunlar. Bunlara ├Âzl├╝ bir h├ótime olarak Kanun├« Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n ┼ču beyti ile yaz─▒m─▒za son noktay─▒ koyal─▒m:

Nefs hazzın ey Muhibbî vermegil hayvân sıfat,
Zabt-ı nefs et ârif ol âlemde insanlık budur!