Din ve ─░badet Psikolojisi

Turgay ┼×─░R─░N

Dinin; fikr├«, amel├« ve hiss├« olmak ├╝zere ├╝├ž temel boyutu bulunmaktad─▒r. Bu boyutlar─▒n her biri insan─▒n, ak─▒l, kalp ve bedenine hitap etmektedir ki insan─▒ olu┼čturan ├╝├ž ana merkezdir bunlar.

─░nsan tarih boyunca kendi ├╝st├╝nde bir varl─▒─ča inanma ihtiyac─▒n─▒ her devirde duymu┼čtur. Bu ihtiyac─▒n ferd├« ve i├žtima├« yans─▒malar─▒ da tarihi ┼čekillendiren bir s├óik olagelmi┼čtir. T─▒pk─▒ g├╝n├╝m├╝zde oldu─ču gibi. Yani demek istedi─čim, din, insanl─▒k tarihinin bir ger├žekli─čidir. Bu ger├žeklik, insanl─▒k tarihine ┼čekil vermi┼č, bug├╝n de vermeye devam etmektedir. ─░├žinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z co─črafyada olan bitenler bile bilgi ve teknoloji ├ža─č─▒ olarak adland─▒r─▒lan g├╝n├╝m├╝z ├ža─č─▒nda, h├ól├ó dinin etkili bir s├óik oldu─čunu ispatlamaya yeterlidir.

Peki din, tarihi nas─▒l ┼čekillendiriyor? Elbette ├Ânce insanlar─▒ ┼čekillendirerek. Din ├Âyle bir s├óik ki, insan─▒n i├žine yerle┼čtikten sonra, onun b├╝t├╝n davran─▒┼člar─▒n─▒ etkileyen ve kuvveti olduk├ža fazla olan bir motivasyon kayna─č─▒ oluveriyor. ├ľyleyse, insan davran─▒┼člar─▒n─▒ kendisine konu edinen psikolojinin, din gibi insan davran─▒┼č─▒ ├╝zerinde ├ó┼čikar ve ├Âl├ž├╝lebilir, g├Âzle g├Âr├╝lebilir etkileri olan bir ger├že─či, inceleme alan─▒ d─▒┼č─▒nda b─▒rakmamal─▒d─▒r. ├ľyle de yap─▒yor zaten. G├╝n├╝m├╝zde psikolojinin 50 k├╝sur alt dal─▒ndan biri kabul edilen ┬źdin psikolojisi: (psychology of religion)┬╗ gittik├že y─▒ld─▒z─▒ parlayan bir bilim dal─▒ olarak kendini hissettirmeyi ba┼čar─▒yor. Genel olarak dinin insan davran─▒┼č─▒ ├╝zerindeki etkilerini inceleyen din psikolojisi, inceleme konusu ve y├Ântemleri a├ž─▒s─▒ndan insanl─▒k i├žin faydal─▒ bilgiler elde etmek noktas─▒nda ├Ânemli bir alan. Nitekim ara┼čt─▒rma konusu, en ba┼čta, insan ├╝zerinde daha sonra da toplumlar ├╝zerinde olduk├ža etkili olan bir ger├žeklik; ┬źdin┬╗.

Din psikolojisi, dinin insan ├╝zerindeki etkileri, insanlar─▒n neden bir yarat─▒c─▒ya inand─▒klar─▒, insanlar─▒n neden din de─či┼čtirdikleri, insanda tanr─▒ tasavvurunun nas─▒l te┼čekk├╝l etti─či, ibadetlerin psikolojik boyutlar─▒ gibi pek ├žok konuyu inceleme alan─▒na almaktad─▒r. Bu anlamda insan─▒n din├« davran─▒┼člar─▒n─▒n alt─▒nda yatan psikolojik boyutlar─▒ idrak edebilmesi ve dolay─▒s─▒yla da kendini tan─▒ma bak─▒m─▒ndan ├Ânemli ad─▒mlar atmas─▒ noktas─▒nda din psikolojisinin bizlere sundu─ču bilgiler olduk├ža de─čerli.

Peki dinin insan davran─▒┼člar─▒ ├╝zerindeki etkisi nas─▒l oluyor? Bu etkiler olumlu mudur?

Din, insan taraf─▒ndan kabul edilip, hazmedildikten sonra, insan─▒n duygu, d├╝┼č├╝nce ve davran─▒┼člar─▒na y├Ân verir h├óle gelmektedir. Din buradan da topluma sirayet eder. Bu dinin, davran─▒┼člar ├╝zerindeki etki boyutunun en temel ve basit anlat─▒ml─▒ ┼čeklidir. Dinin insan davran─▒┼člar─▒ ├╝zerinde olduk├ža etkili olmas─▒n─▒n en temel sebebi, dinin bir ┬źinan├ž┬╗ sistemi olmas─▒d─▒r. ─░nanmak, insan─▒ inanc─▒n─▒n m├óhiyetine uygun davranmaya iter. Hazmedilmi┼č bir inanc─▒n en temel g├Âstergesi davran─▒┼ča yans─▒mas─▒d─▒r. Nitekim arkas─▒nda bir tehlike oldu─čuna ger├žekten inanan bir insan, bu tehlikeden kendini korumak i├žin davran─▒┼čta bulunacakt─▒r. Ancak bu tehlikenin varl─▒─č─▒na ger├žekten inanm─▒yorsa, tehlikeye kar┼č─▒ kendini savunmak i├žin tedbir almayacakt─▒r. Amelin ├«mandan bir c├╝z olup olmad─▒─č─▒ ─░sl├óm tarihinde ├že┼čitli devirlerde tart─▒┼č─▒lm─▒┼č. Ancak tart─▒┼čma ne ┼čekilde sonu├žlan─▒rsa sonu├žlans─▒n, AllahÔÇÖ─▒ g├Âr├╝yormu┼č├žas─▒na ya┼čayan ve ona bu hissiyatla inanan birinin, davran─▒┼člar─▒na ├žeki-d├╝zen vermemesi m├╝mk├╝n m├╝d├╝r? ─░┼čte burada inan├ž, ├Âze inmi┼čtir ve art─▒k bu inanc─▒n davran─▒┼č─▒ etkilememesi s├Âz konusu olamaz.

Dinin; fikr├«, amel├« ve hiss├« olmak ├╝zere ├╝├ž temel boyutu bulunmaktad─▒r. Bu boyutlar─▒n her biri insan─▒n, ak─▒l, kalp ve bedenine hitap etmektedir ki insan─▒ olu┼čturan ├╝├ž ana merkezdir bunlar. Bu ├╝├ž ana merkeze de hitap eden emirleri i├žerisinde bar─▒nd─▒ran bir din, b├Âylece insan─▒ t├╝m├╝yle sarmalam─▒┼č olur. ├ľzellikle m├╝ntesibi oldu─čumuz ─░sl├óm dini, insan─▒ d├╝┼č├╝nceye sevk eden ve akla hitap eden emirleriyle; sevgi, sayg─▒, huzur ve be┼čer├« m├╝nasebetler gibi kalbe hitap eden unsurlar─▒yla ve beden├« bir tak─▒m emir ve yasaklar─▒yla, insan─▒n ├╝├ž temel boyutu olan ak─▒l, kalp ve bedenine hitap etmektedir.

B├Âylece, tam anlam─▒yla ─░sl├óm dinini ya┼čayabilen bir insan, ruh sa─čl─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan ├ódeta bir z─▒rhla ├ževrilmekte, sanki bir l├óbirent i├žerisinde eline ├ž─▒k─▒┼č yolunu g├Âsteren bir harita tutu┼čturulmu┼č├žas─▒na, emin ad─▒mlarla her iki cihanda da saadete y├╝r├╝mektedir. Bu bile, ─░sl├óm dininin insan ├╝zerindeki olumlu tesirlerini tespit etmeye yeterlidir.

Genel olarak bak─▒ld─▒─č─▒nda ─░sl├óm dini, insanlar─▒n ┼čahsiyetlerinin e─čitimi ve davran─▒┼člar─▒n─▒n m├╝spet de─či┼čimi i├žin teorinin yan─▒nda hareketi ve aktif kat─▒l─▒m─▒ istemektedir. Bunun i├žin dinde; namaz, oru├ž, zek├ót ve hac gibi ├že┼čitli ibadetler, inananlara farz k─▒l─▒nm─▒┼čt─▒r. T├╝m bu ibadetlerin d├╝zenli bir ┼čekilde yerine getirilmesi, inananlar ├╝zerine bir y├╝k├╝ml├╝l├╝kt├╝r. Bu sebeple m├╝ÔÇÖminin bu ibadetleri, ihl├ósl─▒ ve d├╝zenli olarak yerine getirmesi, onu r├╗h├« hastal─▒klardan korudu─ču gibi ruh sa─čl─▒─č─▒n─▒ g├╝├žlendirmeyi temin eden g├╝zel hasletler kazanmas─▒n─▒ sa─člamaktad─▒r.

─░sl├óm dininin i├žerisinde bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒ ibadetlerin insan ├╝zerindeki olumlu tesirleri ├╝zerinde ├╝lkemiz din psikolojisi literat├╝r├╝ne girmi┼č farkl─▒ ara┼čt─▒rmalar bulunmaktad─▒r. Oru├ž, namaz, hac, zek├ót gibi ibadetlerin insan ├╝zerinde olumsuz tesirlerinin oldu─čuna dair bir ara┼čt─▒rma sonucuna da rastlanmam─▒┼čt─▒r. Aksine, ibadetlerin insanlar ├╝zerinde m├╝spet tesirleri oldu─čunu tespit eden ara┼čt─▒rmalar bulunmaktad─▒r. Mesel├ó namaz, ki┼čiye r├╗h├« bir s├╝k├╗net getirerek g├╝nl├╝k hayat─▒n sebep oldu─ču bask─▒dan kaynaklanan r├╗h├« gerginli─či almaktad─▒r. Thomas Hayslo: ┬źUzun seneler boyunca yapt─▒─č─▒m deney ve tecr├╝beler sonucunda uykuyu sa─člayan en ├Ânemli ┼čeyin namaz oldu─čunu g├Ârd├╝m. Ben bunu doktorluk s─▒fat─▒mla s├Âyl├╝yorum. Nefislerde dinginli─čin kal─▒c─▒ olmas─▒, sinirlerde s├╝k├╗netin sa─članmas─▒ noktas─▒nda bu g├╝ne kadar g├Ârd├╝─č├╝m ara├žlar─▒n en ├Ânemlisi namaz olmu┼čtur.ÔÇŁ demektedir.

Namazda oldu─ču gibi abdest de r├╗h├« etkisinin yan─▒ s─▒ra fizyolojik bir tak─▒m faydalar ihtiva etmektedir. ├ç├╝nk├╝ g├╝nl├╝k f├ós─▒lalar h├ólinde olmak ├╝zere g├╝nde be┼č defa suyla y─▒kanma, adalelerin rahatlamas─▒na yard─▒mc─▒ olmakta beden├« ve r├╗h├« gerginli─či hafifletmektedir.

Bunlar─▒n yan─▒ s─▒ra her sene oru├žla bir ay boyunca ┼čehveti k─▒rma ve onu kontrol etmeyi s├╝rd├╝rme, insana irade g├╝c├╝n├╝ ve diren├žli bir kararl─▒l─▒─č─▒ kazand─▒rmaktad─▒r. Nitekim ├╝st d├╝zey zihn├« ameliyeler aras─▒nda kabul edilen, hazz─▒ erteleme kabiliyeti, insan─▒ di─čer mahl├╗kattan ay─▒ran en ├Ânemli ├Âzelliktir. Bu ├Âzellik ayn─▒ zamanda, sa─čl─▒kl─▒ bir r├╗h├« yap─▒n─▒n da g├Âstergesi niteli─čindedir. Bu sebeple, sabretme ve hazz─▒ erteleme gibi hasletlere sahip bir insan─▒n ├╝st├╝nl├╝k ve ba┼čar─▒ noktas─▒nda kendi d─▒┼č─▒ndakilerden ├Ânde olaca─č─▒ kesindir. Bu yetene─čin kazan─▒lmas─▒ ve g├╝├žlendirilmesi i├žin ise, oru├ž, m├╝kemmel bir e─čitim f─▒rsat─▒d─▒r.

T─▒pk─▒ namaz, abdest ve oru├ž gibi zek├ót da M├╝sl├╝manÔÇÖa di─čerlerini sevmeyi ve payla┼čmay─▒ ├Â─čretme ├Âzelli─čiyle, ibadetlerin insan ├╝zerindeki yap─▒c─▒ etkilerine dair g├╝├žl├╝ bir mis├óldir. Kendi kazanc─▒nda fakirin hakk─▒ oldu─čunu bilen kimse, kazand─▒─č─▒n─▒ toplumla payla┼čma ┼čuuruna eri┼čir. Bu da ┼čahs├« olarak bencillik, kendini be─čenme, zay─▒f─▒ ezme, cimrilik ve a├žg├Âzl├╝l├╝kten kurtulma gibi faydalar─▒n yan─▒ s─▒ra, i├žtima├« olarak sosyal dayan─▒┼čmay─▒ te┼čvik etme, fakir ve zengin s─▒n─▒f─▒n─▒ dengelemek gibi say─▒s─▒z faydalar─▒ i├žerisinde bar─▒nd─▒rmaktad─▒r.

Sonu├ž olarak s├Âylemek gerekirse, m├╝ntesibi oldu─čumuz ─░sl├óm dininin, bizler i├žin m├╝kemmel bir hediye oldu─čunu anlamal─▒ ve ┼č├╝kr├╝n├╝ ed├ó etmeye u─čra┼čmal─▒y─▒z. Bunun ┼č├╝kr├╝ ise, ibadetleri gerekti─či ┼čekilde yerine getirmekle olmaktad─▒r. Bizler art─▒k ibadetlerimizi yerine getirirken, bu ibadetlerin bizler i├žin r├╗h├« ve madd├« anlamda say─▒s─▒z faydalar bar─▒nd─▒rd─▒klar─▒n─▒ biliyoruz. ├ľzetle vurgulamak istedi─čim ┼čudur:

Allah insan─▒ m├╝kemmel yaratm─▒┼čt─▒r. Tek yapmam─▒z gereken onu ke┼čfetmektir. Dosdo─čru huzura ermek, ba┼čar─▒l─▒ ve mutlu bir hayat s├╝rmek isteyenler, istikamet ├╝zere olarak, Allah r─▒z├ós─▒ istikametinde bunu ger├žekle┼čtirebilirler. Bu a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda, ulv├« bir kaynaktan beslenen ve insana, kendini ger├žekle┼čtirerek ruhunun derinliklerinde yatan s─▒rlara muvaf─▒k olup, mutlu, doyum veren, huzurlu, ba┼čar─▒l─▒, f─▒trata uygun, k─▒sacas─▒ ┬źideal┬╗ bir hayat ya┼čamay─▒ ├Â─čreten en b├╝y├╝k kitap ┬źKurÔÇÖ├ón-─▒ Kerim┬╗dir. Bu kitab─▒ okuyup anlayabilenler, sonsuzlu─čun ve hakikatin kap─▒lar─▒n─▒n anahtarlar─▒n─▒ elde etmi┼č demektir. Bu ise, hakik├« mutlulu─čun, huzurun ve hikmetin t├ó kendisidir.