ZİYARETGÂHLAR

Fahri SARRAFOGLU Kimdir?

1966 y─▒l─▒nda Aksaray’da do─čdu. ─░lk, orta ve lise tahsilini Aksaray’da tamamlad─▒. Ankara ├ťniversitesi ─░leti┼čim Fak├╝ltesiÔÇÖni bitirdi. Ayn─▒ y─▒l, yabanc─▒ dil tahsili i├žin ─░ngiltere’ye gitti. Bir y─▒l Londra’da kald─▒. 1990 y─▒l─▒nda ─░hlas Holding’de Turkey ─░ngilizce Ekonomi Gazetesi’nde Halkla ─░li┼čkiler M├╝d├╝r├╝ olarak g├Âreve ba┼člad─▒. Bilahare AgroTeknik Dergisi Reklam M├╝d├╝r├╝ olarak g├Ârevini s├╝rd├╝rd├╝. Baba mesle─či kuyumculu─ča olan vefa borcunu ├Âdemek i├žin ─░stanbul Kuyumcular Odas─▒ ile birlikte 1991 y─▒l─▒nda Gold News kuyumcu dergisini ├ž─▒kard─▒. 1993-1996 y─▒llar─▒ aras─▒nda ─░HAÔÇÖ da Ekonomi M├╝d├╝r├╝ olarak ├žal─▒┼čt─▒. TGRT FM, Marmara FM ve G├╝n─▒┼č─▒─č─▒ FM radyolar─▒nda haftal─▒k programlar yapt─▒. Bir s├╝re M├ťS─░AD Bas─▒n ve Halkla ─░li┼čkiler Koordinat├Ârl├╝─č├╝ g├Ârevini y├╝r├╝tt├╝. Evli ve ├╝├ž ├žocuk babas─▒ olan Sarrafo─člu, halen Yeni ┼×afak Gazetesi ekonomi muhabirli─či yapmaktad─▒r. Bu arada ┬źD├╝┼č├╝n Konu┼č Dinle┬╗ (D.K.D.) ad─▒ alt─▒nda ki┼čisel geli┼čim seminerleri veriyor… 1993’ten beri de ─░stanbul gezilerinde rehberlik yap─▒yor. Eserleri: T├╝rkiye ve D├╝nyada Alt─▒n, 2000ÔÇÖe Do─čru T├╝rkiye, Politikas─▒z Ekonomi, Medine Pazar─▒, Cuma Konuklar─▒, Ekonomi Meclisi.

Y├╝zak─▒: Bu ay Y├╝zak─▒ Dergisi olarak tatil ve seyahat k├╝lt├╝r├╝n├╝ masaya yat─▒rmaya karar vermi┼č bulunuyoruz. Bug├╝n olu┼čturulmu┼č olan bu k├╝lt├╝r├╝n ├Âz k├╝lt├╝r├╝m├╝ze ters bir├žok unsur bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒n─▒ ve devaml─▒ ziyaret edilmesi gereken bir├žok mek├ón─▒ ve eseri unutulmaya terk etti─čini g├Ârmekteyiz. Bu sebeple K├╝lt├╝r Sanat b├Âl├╝m├╝m├╝zde, ilgiyi milli ve manevi k├╝lt├╝r├╝m├╝z a├ž─▒s─▒ndan ziyaret edilmesi gereken bu mekanlara ve eserlere ├žekmeye ├žal─▒┼čt─▒k.

Ziyaret kavram─▒n─▒n a├ž─▒l─▒m─▒yla m├╝lakat─▒m─▒za ba┼člayacak olursak, bu mefhum ne gibi mek├ónlar─▒ ve unsurlar─▒ i├žine almaktad─▒r?

Fahri SARRAFOGLU: Ziyaret mefhumunu iki ana ba┼čl─▒kta toplamak m├╝mk├╝n. Din├«, m├ónev├« ziyaretler ve k├╝lt├╝rel ziyaretler. Din├« ziyaretler bug├╝n birtak─▒m hurafelerle kar─▒┼č─▒k olsa da toplumda devam eden bir hadise. Bunlar─▒ hurafesinden ay─▒klay─▒p ┼čuurlu ve istifadeli bir faaliyet haline getirebilmek i├žin, hadisenin k├╝lt├╝rel boyutunu da hesaba katmak gerekiyor. Ama bug├╝n ger├žekle┼čtirilen, manevi hislerden uzak k├╝lt├╝rel ziyaretler de turistik birer gezi olman─▒n ├Âtesine pek ge├žemiyor.

Hurafelerin ortaya ├ž─▒k─▒┼č sebepleri bazen ├žok ilgin├ž olabiliyor. Mesela; ┼×ehzadeba┼č─▒ Camii tadilat sebebiyle uzun d├Ânem kapal─▒yd─▒. Kapal─▒ iken solda, ┼ču anki belediye binas─▒na bakan tarafta, demir bir kap─▒ bulunuyordu. Halk; Cuma g├╝nleri gelir, orada bekle┼čir ve dua ederdi. Daha sonra cami ibadete a├ž─▒l─▒nca ziyaret hadisesi de i├ž k─▒sma ta┼č─▒nd─▒. ─░├žeride bir ├ž─▒nar var. ┼×imdi o ├ž─▒nar─▒n etraf─▒nda bir hurafe olu┼čturulmu┼č durumda… Halk ├ž─▒nar─▒n ├╝st├╝ne be┼čik resmi, anahtar resmi gibi ┼čeyler ├žiziyor… Belki maksat g├╝zel, niyet hay─▒r, ama amel hay─▒r de─čil… Peki, bunun ba┼člang─▒c─▒ nedir? Hadisenin ba┼člang─▒c─▒ ┼č├Âyle:

Caminin minarelerinin oldu─ču tarafta ├Ânceden Helvac─▒ Dede nam─▒nda bir zat─▒n t├╝rbesi vard─▒. Halk buray─▒ ├žok fazla ziyaret etti─či i├žin Mill├« ┼×ef d├Âneminde bu t├╝rbe bir gecede ortadan kald─▒r─▒ld─▒ ve naa┼č Edirnekap─▒’da bilinmeyen bir yere defnedildi. Fakat halk bunu protesto maksad─▒yla oraya gitmeye ve makam─▒ ziyaret etmeye devam etti. Ama nesil de─či┼čince oraya bu hadiseyi protesto i├žin gidildi─či unutuldu ve neticede bir hurafe ortaya ├ž─▒km─▒┼č oldu. Bu t├╝rl├╝ hurafelerden uzak durmam─▒z ve gen├žleri de uzak tutmam─▒z gerekiyor. ┼×uurlu bir ┼čekilde ziyaretler d├╝zenlemeli ve: “─░┼čin dini boyutu bu, k├╝lt├╝rel boyutu bu, ama hurafeden uzak durun… ” ┼čeklinde do─čru olan─▒ g├Âstermeliyiz.

Y├╝zak─▒: Bir de hurafelerden ayn olarak, ruhsuz turistik gezilerden bahsettiniz… Bir mekan ziyaretini turistik bir gezi olmaktan pkar1p daha ┼čuurlu ve hatta daha feyizli bir faaliyet haline getirmek nas─▒l m├╝mk├╝nd├╝r?

Fahri SARRAFOGLU: Ben arkada┼člar─▒ veya ekipleri gezdirirken istenilen istifadenin sa─članabilmesi i├žin iki ┼čeyin gerekli oldu─čunu s├Âyl├╝yorum:

Birincisi, niyet etmek… Ziyaret edilen mekanlar─▒n hangi niyetle ziyaret edildi─či bu yerlerden al─▒nan istifadenin y├Ân├╝n├╝ ve seviyesini belirler… Bu sebepten halis ve faydal─▒ bir niyette bulunmak gerekmektedir. Yoksa elimize, ta┼č bina g├Ârmekten ve kuru kuruya yorulmaktan ba┼čka bir ┼čey ge├žmez. Ziyaretlerimizi bir mes’uliyet ┼čuuru ve ge├žmi┼člerimize vefa duygusu i├žerisinde ger├žekle┼čtirmeliyiz. Hatt├ó: ┬źYa Rabbi, bu geziyi bizim i├žin hay─▒rl─▒ bir ibadetiyle…┬╗ diye dua etmeliyiz.

─░kincisi ise ibret almak… ├ç├╝nk├╝ yery├╝z├╝nde gezip iyiden ├Ârnek, k├Ât├╝den de gerekli ibretleri almam─▒z Kur’an-─▒ Kerim’de emredilmi┼čtir:

“De ki: Yery├╝z├╝nde gezip dola┼č─▒n da, Allah ilk ba┼čtan nas─▒l yaratm─▒┼č bir bak─▒n..” (Ankeb├╗t S├╗resi, 20)

“De ki: Yery├╝z├╝nde gezip dola┼č─▒n da, daha ├Âncekilerin ak─▒betleri nice oldu, g├Âr├╝n.” (R├╗m s├╗resi, 42)

Niyetimizi bu il├óh├« emirlere uymak y├Ân├╝nde tayin etti─čimiz ve gerekli ibret ve hisseleri de ald─▒─č─▒m─▒z zaman ziyaret ve gezilerimiz, kendisinden en ├╝st seviyede istifade edilen birer ibadet oluverir…

Vak─▒an─▒n din├« boyutu ile al├ókal─▒ olan bu iki maddeye ek olarak k├╝lt├╝rel ve tarihi boyut ile de al├ókal─▒ g├Âzetilmesi gereken birka├ž husus var. Tabi├« ki bizim ├Âz k├╝lt├╝r├╝m├╝z dinimizle i├ž i├že oldu─ču ve b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ondan kaynakland─▒─č─▒ i├žin, bu maddeler de hi├ž ┼č├╝phesiz ilk iki maddeyi tamamlay─▒c─▒ bir ├Âzelli─če sahip. Bunlar─▒n en ba┼č─▒nda tarihimizi ve ├Âz k├╝lt├╝r├╝m├╝z├╝ yak─▒ndan tan─▒mak geliyor. Bu noktada da tasavvufu tan─▒mak birinci derecede ehemmiyet arz ediyor. Zira -son d├Ânemi bir nebze h├óri├ž tutarsak- hemen hemen her Osmanl─▒ eserinde ta┼č ├╝st├╝ne ta┼č konurken tasavvufi bir hassasiyet g├Âzetilmi┼čtir. Mimar─▒ndan ta┼č ustas─▒na, hattat─▒ndan ebr├╗zenine var─▒ncaya dek tasavvuf terbiyesinden ge├žmemi┼č hemen hemen hi├žbir sanat ve zanaat erbab─▒ usta yoktur. En basitinden bir ├že┼čmenin kitabesi ve tezyinat─▒ bile ustas─▒n─▒n tasavvufi me┼črebine ve ald─▒─č─▒ terbiyeye g├Âre i┼členmi┼čtir. Bir eserde her motifin remzetti─či bir hakikat vard─▒r. Fakat b├╝t├╝n bu ├že┼čitlili─čin alt─▒nda yatan ortak bir ┼čuur ve gaye vard─▒r: Sanat─▒yla, Allah’─▒ tan─▒ma (marifetullah) yolunda mesafe kat etme, hizmetiyle de Allah’─▒n kullar─▒na fayda sa─člama… ─░┼čte b├╝t├╝n bu de─čerler ve g├╝zellikler ancak o ┼čuurla in┼ča edilmi┼č eserlerimizi ve k├╝lt├╝rel varl─▒─č─▒m─▒z─▒ yak─▒ndan tan─▒makla bilinebilir.

Y├╝zak─▒: Bu bahsetti─činiz ┼čuur ├žer├ževesinde bir ─░stanbul gezisi ana hatlar─▒yla nas─▒l ger├žekle┼čtirilmeli?

Fahri SARRAFOGLU: “Haydi ─░stanbul’u gezelim… Ama nereden ba┼člayaca─č─▒z?” denilecek olursa bunun cevab─▒ bellidir: Bir ─░stanbul gezisi ve ziyareti Ey├╝p Sultan’dan ba┼člamal─▒d─▒r. Yani ilk olarak m├ónev├« boyutu dikkate almak gerekiyor. ─░stanbul’un m├ónev├« merkezi de Ey├╝p Sultan oldu─ču i├žin ziyarete oradan ba┼člamak icap ediyor.

─░stanbul’da m├ónev├« derecesi y├╝ksek pek ├žok evliy├ó var… Ama elbette ki bunlar─▒n hi├ž birisi derece bak─▒m─▒ndan sah├óbeden ├╝st├╝n de─čildir. ├ťstelik Ey├╝p Sultan Hazretleri, Ras├╗lullah Efendimiz’e hem mihmandarl─▒k hem de alemdarl─▒k yapm─▒┼čt─▒r. Bug├╝n Ey├╝p Sultan Camii’ne girdi─činizde, minberde sa─čl─▒-sollu iki adet sancak g├Âr├╝rs├╝n├╝z. Orijinal de─čillerdir ama orijinalinin yerine k├óim olmu┼č birer remzdir, sembold├╝r onlar. Birincisi, Ey├╝p Sultan Hazretleri’nin, Peygamber Efendimiz’e alemdarl─▒k yapt─▒─č─▒n─▒n remzi, ikincisi de fetih sanca─č─▒n─▒n remzidir. ├ç├╝nk├╝ Ey├╝p Sultan Hazretleri: “Buralar fethedilecek!..” mesaj─▒n─▒ orada vermi┼čtir. (B├Âyle sancaklar─▒n bulundu─ču iki camimiz daha var. Bunlardan birisi Ayasofya Camii di─čeri ise B├ól├ó S├╝leyman A─ča Camii’dir. Maalesef Ayasofya’da bulunan iki sanca─č─▒ da bak─▒ms─▒zl─▒ktan ├ž├╝r├╝tt├╝k. B├ól├ó S├╝leyman A─ča Camii’ndekilerin birini de ayn─▒ ┼čekilde ├ž├╝r├╝tt├╝k. Di─čerini ise ├žald─▒rd─▒k. Yani ┼ču anda Fatih Sultan Mehmed Han’─▒n bizzat diktirdi─či fetih sanca─č─▒ elimizde yok.)

Ey├╝p Sultan’dan sonra Suri├ži’ne do─čru devam etmemiz l├óz─▒m. Zaten Suri├ži’ne yakla┼č─▒rken sah├óbeleri g├Âreceksiniz. Mesela C├óbir Camii de denilen Atik Mustafa Camii var. Orada C├óbir Hazretleri’nin makam─▒ var.

Suri├ži’ne girdi─čimiz zaman ziyaretlerimizde, Fatih merkez olmal─▒. Orada fethi ve Fatih’i anlatmal─▒. ├ç├╝nk├╝ Fatih oraya ├žok ├Ânem verdi. Fatih Camii ve onun yeri ├žok ├Ânemli. Dikkat edin, Fatih Camii’ ne pek fazla turist gelmez. S├╝leymaniye’yi, Sultanahmet’i, Beyaz─▒t’─▒ bilen turistler Fatih’i pek bilmez. ├ç├╝nk├╝ fetih onlar─▒n zihninde ve ┼čuuralt─▒nda olumsuz bir h├ódisedir. Bu sebepten onunla al├ókal─▒ unsurlar─▒ ve Sultan Fatih’i pek sevmezler.

Fatih Camii’nin bulundu─ču yer, ├Ânceden metruk, yani terkedilmi┼č bir kiliseydi. L├ótin i┼čgali s─▒ras─▒nda yine H─▒ristiyanlar taraf─▒ndan mahvedilmi┼čti. Fatih Camii’nin yap─▒m─▒nda i┼čte o kilisenin ta┼č kal─▒nt─▒lar─▒ z├óyi edilmemi┼č bil├ókis temelde kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ne b├╝y├╝k eseftir ki 1938’de Frans─▒z bir mimara izin verildi ve Bizans eserlerini ├ž─▒karaca─č─▒z diye, ┼×u Fatih Camii’nin temelleri oyuldu. Temelde yer alan b├╝y├╝k, uzun ta┼člar ve l├óhitler birer birer ├ž─▒kar─▒ld─▒. Bug├╝n L├óleli’de, cadde kenar─▒nda sergilenen ta┼člar, oradan ├ž─▒kar─▒lm─▒┼člard─▒r. Temeli oyuldu─ču i├žin de Fatih Camii g├╝nbeg├╝n kaymaktad─▒r… Bug├╝n Fevzi Pa┼ča Caddesi taraf─▒nda bulunan o uc├╗be, o d├╝zensiz payandalar ise bunun ├Ân├╝ne ge├žebilmek i├žin oraya 1980’li ve 90’1─▒ y─▒llarda konuldu. Ta┼člar, demirler ve di─čer t├╝rl├╝ d├╝zensiz ve ├žirkin ┼čeylerle oras─▒ desteklenmeye ├žal─▒┼č─▒ld─▒. B├╝t├╝n bunlar─▒ gezip g├Ârerek bilmemiz gerekiyor. Fatih’te bir├žok medrese ve fetih mescidi var. Onlar─▒ tekerteker ziyaret etmek gerekiyor.

D├╝zenledi─čimiz gezilerde gruplar─▒ patrikhanenin ├Ân├╝nden mutlaka ge├žiriyorum. Patrikhaneyi ┼č├Âyle bir doland─▒rd─▒ktan sonra kar┼č─▒s─▒nda bir cami var, onu g├Âsteriyorum. Yukar─▒ taraf─▒nda ise incecik minareli bir cami var (─░ncebel Camii). Biraz daha yukar─▒ya ├ž─▒kt─▒─č─▒m─▒zda da bir Mevlev├« Tekkesi g├Âr├╝yoruz. Tekkenin oradaki Rum okuluna mesafesi sadece bir metre kadar… Yani Rum okulu ile s─▒n─▒r s─▒n─▒ra, o kocaman okulun yan─▒nda en fazla be┼č y├╝z metrekarelik ufak bir tekke… Bu tekkenin oraya yap─▒l─▒┼č─▒ndaki mesaj─▒ iyi anlamak gerekiyor. Rumlar─▒n yo─čun oldu─ču yerde Mevlev├« dervi┼čleri, ir┼čad ve tebli─člerini meydan okumadan ve ├╝rk├╝tmeden, h├ólleriyle vermeye ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r.

Oradan yukar─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒m─▒zda ─░smaila─ča Camii’ne var─▒r─▒z. Onun ├Âzelli─či nedir? ─░smaila─ča Camii’nin mimar├«si d├╝nyada tektir. K├óbe’nin ├Âl├ž├╝lerine g├Âre yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Nas─▒l ki K├óbe’de Tevbe Kap─▒s─▒ yukar─▒daysa camiin giri┼č kap─▒s─▒ da ├Âyle yukar─▒dad─▒r. ─░mam─▒n oldu─ču namaz k─▒ld─▒raca─č─▒ yerin sa─č taraf─▒ Alt─▒noluk’u and─▒r─▒r. Haceru’l-Esved b├Âl├╝m├╝ yukar─▒dad─▒r. M├╝ezzin mahfili, Kabe’deki m├╝ezzin mahfiline benzetilmek i├žin ├╝├ž d├Ârt kar─▒┼č da olsa yukar─▒da yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Camiin i├žerisinde bulunan revaklar K├óbe’de bulunan Osmanl─▒ revaklar─▒n─▒ and─▒r─▒r… Ayr─▒ca camiyi yapt─▒ran ki┼či ┼čeyh├╝lislamd─▒r ve sonraki 6 ┼čeyh├╝lisl├óm ayn─▒ aileden gelmi┼čtir. Hepsinin kabri de oradad─▒r.

─░smaila─ča Camii’nin hemen arka ├žapraz─▒nda Mevl├ón├ó Halid-i Ba─čdad├«’nin ─░stanbul’daki ilk halifesinin kurmu┼č oldu─ču. Nak┼čibendi Tekkesi var (─░smet Efendi Tekkesi). Nak┼čibendilik ─░stanbul’a bu zat ile gelmi┼čtir. Sonra di─čer tekkeler… Mevlevi Tekkesi, Cerrahi Tekkesi, U┼č┼čak─▒ Tekkesi… Bir de Emir Buhar─▒ Tekkesi var. Bu tekke de hem ir┼čad hem ilim merkezi olarak faaliyet g├Âstermi┼č bir yer…

Bunlar─▒ gezip g├Ârmek gerekiyor. Ayr─▒ca Sahn-─▒ Seman medreselerinin haricinde Fatih’te yedi ayr─▒ medrese bulunuyor. Bunlar─▒n bir├žo─ču ┼čimdi m├╝ze… Kimi karikat├╝r m├╝zesi, kimi in┼čaat m├╝zesi kimi de hal─▒ m├╝zesi… Yani maalesef hi├žbiri yap─▒l─▒┼č gayelerine uygun olarak kullan─▒lm─▒yor.

Sonra, ─░stanbul’un bir├žok yerinde t├╝rbeler var… Mehmed Emin Tokad─▒ Hazretleri, S├╝mb├╝l Efendi, Merkez Efendi, Ebu’l-Vefa Hazretleri… Bu merkez ┼čahsiyetlerin, bulunduklar─▒ yerde ni├žin bulunduklar─▒ ├žok ├Ânemli… Gezerken bu t├╝r hususlar─▒ da merak edip ├Â─črenmeliyiz. Neden Ebu’l-Vefa Hazretleri Vefa’dad─▒r? Neden S├╝mb├╝l Efendi Koca Mustafapa┼ča’ya yerle┼čmi┼čtir? Neden Merkez Efendi sur d─▒┼č─▒na ├ž─▒km─▒┼čt─▒r? Hepsinin bir amac─▒ var. Bu Allah dostlar─▒n─▒n her biri ─░stanbul’un ─░slamla┼čmas─▒ a┼čamas─▒nda ayr─▒ mevkilerde hizmet etmi┼člerdir.

Bir de kanaatimce, kiliseden ├ževrilme camilere bilhassa ehemmiyet vermeliyiz. Mesela Fethiye Camii ve G├╝l Camii bunlardan ikisidir. Normalde kiliselerde papaz─▒n bulundu─ču yer Kud├╝s’e do─čru iken G├╝l Camii’nde bu, yap─▒l─▒┼č itibariyle k─▒bleye do─črudur. Mimar ├Âyle yapm─▒┼č. Bu sebepten buras─▒ camiye ├ževrilirken mihrab─▒ ├ževirme ihtiyac─▒ mevzubahis olmam─▒┼čt─▒r.

Ziyarete m├ónev├« a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak ba┼čl─▒yoruz, k├╝lt├╝rel a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak devam ediyoruz ve orada hemen gerekli mesaj─▒ veriyoruz: Arkada┼člar, biz niye buraya geldik, sur i├žerisinde niye ben size 5 tane kilise gezdirdim. ─░stanbul’da bir tek Ayasofya yok. Herkes ─░stanbul’ da bir tek Ayasofya’y─▒ biliyor. Yanl─▒┼č… ┼×u anda ─░stanbul’da D├╝nya Kiliseler Birli─či’nin hedefledi─či 5 tane daha Ayasofya var: Kariye Camii, K├╝├ž├╝k Ayasofya, Molla Fen├ór├« ─░sa Camii, Fethiye Camii, Kalendarhane Camii… Bunlar─▒ da, kiliseye ├ževirmek istiyorlar. Maalesef ├╝├ž tanesinde k─▒smen de olsa muvaffak oldular. Ayasofya Camii’nin bug├╝n sadece k├╝├ž├╝k bir k─▒sm─▒ ibadete a├ž─▒k… Esasta m├╝ze olarak kullan─▒l─▒yor. Fethiye Camii’nin, yar─▒s─▒ cami, yar─▒s─▒ m├╝ze… M├╝ze taraf─▒ bak─▒ml─▒, temiz; cami taraf─▒ ise rutubet kokuyor. Edirnekap─▒’ daki Kariye Camii ise tamamen kapal─▒… Buras─▒, Ayasofya’dan sonraki en eski kilisedir. Kariye M├╝zesi diye ge├žer. B├╝t├╝n bunlar elimizden teker teker ├ž─▒kar─▒lmak isteniyor. ┼×imdi s─▒rada Zeyrek Camii var. Buras─▒ mek├ón itibariyle Ayasofya’dan ├žok daha b├╝y├╝k… Esas─▒ ├╝├ž ayr─▒ kiliseden olu┼čuyor. Molla Zeyrek oray─▒ almadan ├Ânce 700 ki┼či ilahiyat e─čitimi g├Âr├╝yormu┼č orada. Molla Zeyrek ise oray─▒ medrese haline getirdi. Y├╝zy─▒llarca cami ve medrese olarak hizmet g├Ârd├╝kten sonra kapat─▒ld─▒. Sonra bir d├Ânem bir televizyon oray─▒ st├╝dyo olarak kulland─▒, orada baz─▒ filmler ├žektiler. Bunlar─▒n baz─▒ e┼čyalar─▒ hala orada durur. Bir ara “┼×u k─▒sm─▒ ibadete a├ž─▒ls─▒n, ┼ču k─▒sm─▒ da m├╝ze olsun.” denildi. ┼×imdi de: “Efendim, etrafta pek ├žok cami var. Buras─▒ da m├╝ze olsun, k├╝lt├╝rel bir yap─▒ olsun.” diyorlar. B├Âyle diyerek camimizi elimizden almaya ├žal─▒┼č─▒yorlar. Etraf─▒ desen zaten elden gitti… ┼×imdi cafe olmu┼č. Sahip ├ž─▒kmazsan─▒z, i┼čte b├Âyle elinizden gider.

Bir de ─░mrahor ─░lyas Camii var. Yine kiliseden ├ževrilmi┼č bir cami… Ama ┼čimdi gidin bak─▒n, sadece d├Ârt duvar kalm─▒┼č. Kap─▒ya da ┬źAn─▒t┬╗ diye yazm─▒┼člar. Bu caminin etraf─▒nda, farkl─▒ mezheplere ait ├╝├ž tane kilise ve bir de sinagog var. Yani onun orada cami olarak varl─▒─č─▒ bir├žok mesaj─▒ ihtiva ediyor asl─▒nda. Ama gel g├Âr ki; buraya da sahip ├ž─▒kamam─▒┼č─▒z.

Y├╝zak─▒: Peki buralara sahip ├ž─▒k─▒labilmesi i├žin neler yap─▒lmas─▒ gerekiyor?

Fahri SARRAFOGLU: Buralar nihayetinde camidir. Ve camiler de cemaatle ya┼čar. Bu sebepten camilerimizi muhafaza edebilmek i├žin esas itibariyle cemaat ┼čuurunu kazanmam─▒z gerekiyor. Cemaat olduktan sonra hi├žbir cami elimizden kolay kolay al─▒namaz. Fakat yerle┼čim yerlerinin uza─č─▒nda kalm─▒┼č veya etraf─▒ndaki insanlar─▒n namaza veya camiye ilgisinin olmad─▒─č─▒ camilerimiz var. O camiler i├žin de programl─▒ grup ziyaretleri tertip edilebilir.

Mesela; biz bir grup olarak b├Âyle bir ├žal─▒┼čma ba┼člatt─▒k. Bug├╝n itibar─▒yla (08 Haziran 2006) 47 g├╝n oldu. 47 g├╝nd├╝r ─░stanbul’daki belli camileri sabah namaz─▒ vaktinde ├Âzellikle geziyoruz. Bilhassa kiliseden ├ževrilme camileri ve manevi ├Ânemi haiz oldu─ču halde cemaati azalm─▒┼č camileri tercih ediyoruz. ├ço─ču camiyi m├╝ft├╝l├╝kten rica ederek a├žt─▒r─▒yoruz. Ama buna ra─čmen hala sabah namaz─▒n─▒ Ayasofya’da k─▒labilmi┼č de─čiliz. Bir t├╝rl├╝ a├žt─▒ramad─▒k. ─░n┼čallah nasip olur. Bu ziyaretlere 10 ki┼čiyle ba┼člad─▒k, ┼čimdi 40 ki┼či.ye ├ž─▒kt─▒. Bilenlerden herkes kendine bir grup olu┼čturdu.

─░mamlar─▒n tek ba┼č─▒na namaz k─▒ld─▒─č─▒ camiler var. Bu b├Âyle olduk├ža bunlara nas─▒l sahip ├ž─▒kabiliriz ki?.. Mesela; Molla G├╝r├ón├« Camii’ne gittik. ─░mam bize sar─▒ld─▒: “Her g├╝n iki ki┼či namaz k─▒l─▒yorduk. Bir ya┼čl─▒ amca geliyordu, bug├╝n gelmedi. ├çok ├╝z├╝ld├╝m. ┬źYa Rabbi, hi├ž olmazsa bir ki┼či g├Ânder de, namaz─▒m─▒z─▒ cemaatle k─▒lal─▒m.┬╗ diye dua ettim. 8 ki┼či g├Ânderdi.” deyip hepimizle teker teker musafaha etti. H├ókez├ó Cabir Camii’nde olsun, G├╝l Camii’nde olsun sadece iki┼čer, ├╝├žer ki┼čilik cemaatler oluyor. Bu sebepten ├žo─ču cami sabahlar─▒ a├ž─▒lm─▒yor bile.

K─▒sacas─▒, camilerimize sahip ├ž─▒kman─▒n birinci ve en ├Ânemli yolu onlar─▒ cemaatsiz b─▒rakmamakt─▒r. Bu, teker teker hepimizin ├╝zerine d├╝┼čen bir vazifedir.

Ama bunlara ek olarak k├╝lt├╝r kurulu┼člar─▒na ve sponsor olabilecek ticari kurulu┼člara d├╝┼čen vazifeler de vard─▒r. ─░lk ├Ânce, sahip oldu─čumuz cami ve hayr├ót─▒n vakfiyeleri tespit edilip m├╝mk├╝n oldu─ču kadar ihy├ó edilmeye ├žal─▒┼č─▒lmal─▒d─▒r. Madd├« noktada i┼čadamlar─▒na ├Âzellikle seslenmek istiyorum. ┼×u an Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ g├╝zel bir uygulama ba┼člatt─▒. Sponsorluk teklifiyle eserlerimiz tamir edilmeye ├žal─▒┼č─▒l─▒yor. Karak├Ây Tophane’deki Tophane ├çe┼čmesi’ni Saka Su ihya etti. Azapkap─▒’n─▒n yan─▒ndaki Sokullu Mehmet Pa┼ča Camii’nin ├Ân├╝ndeki ├že┼čmeyi de Kuveyt├╝rk Finans Kurumu ihya ett1. ├ťsk├╝dar’daki ├že┼čmeler ve camiler de bu ┼čekilde ihya ediliyor. ├ľn├╝m├╝zde sahip ├ž─▒k─▒lmas─▒ gereken o kadar ├žok eser var ki… ├ç├╝nk├╝ sadece ─░stanbul’da 22 bin k├╝sur vak─▒f vard─▒. Bu vak─▒flar─▒n her birinin kendine ait mal varl─▒─č─▒ bulunuyordu. Bunlara sahip ├ž─▒k─▒lmad─▒─č─▒ i├žin vak─▒flar da yok oldu. Bug├╝n mevcut olan vak─▒flar ise zor durumda? ├ç├╝nk├╝ onlar─▒ besleyen kaynak talan edilmi┼č. Mesela sadece Aziz Mahmud H├╝dayi Hazretleri’nin vakfiyesi bile ├ťsk├╝dar’dan ├ťmraniye’ye kadar olan b├Âlgeyi kaps─▒yordu. M─▒s─▒r ├çar┼č─▒s─▒ Yeni Camii’nin vakfiyesi olarak kurulmu┼čtu. Nitekim bug├╝n de geliri Vak─▒flar Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝’ ne gider fakat nedense camiye harcanan do─čru d├╝zg├╝n bir mebla─č yoktur. Sultanahmet Camii’nin etraf─▒ndaki arasta da ayn─▒ ┼čekildedir. Yine ayn─▒ ┼čekilde Fatih Vatan Caddesi’nde Emniyet Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝’n├╝n hemen kar┼č─▒s─▒nda Mimar Sinan’─▒n bir mescidi vard─▒r. Bu Mimar Sinan’─▒n kendi yapt─▒rm─▒┼č oldu─ču bir mesciddir. Koca Mimar buray─▒ yazl─▒k ve k─▒┼čl─▒k ┼čeklinde yapm─▒┼čt─▒r. Namaz yaz mevsimi caminin bir k─▒sm─▒nda k─▒┼č mevsimi ise di─čer k─▒sm─▒nda k─▒l─▒n─▒r. Orijinal, ├žok k├╝├ž├╝k, minyat├╝r bir minaresi vard─▒r. ┼×imdi gidin g├Âr├╝n, ┼ču an sadece minaresi kalm─▒┼čt─▒r… Oysa etraf─▒ndaki binalar─▒n yolun ve park─▒n bulundu─ču yer oldu─ču gibi cami m├╝┼čtemilat─▒na aittir.

Unutulmu┼č vak─▒flardan birisi de ─░stanbul’un ilk hayvan vakf─▒ olan Hac─▒ Evhaddin Camii’nin vakf─▒d─▒r. Bulundu─ču yer Kocamustafa Pa┼ča’da Silivrikap─▒’da S├╝mb├╝l Efendi t├╝rbesini ge├žtikten sonrad─▒r. Halk buray─▒, yanl─▒┼č olarak, Hacivat Camii diye bilir. Yan─▒nda hamam─▒ var, m├╝┼čtemil├ót─▒ var, s─▒byan mektebi var, ├že┼čmesi var… Buray─▒ yapt─▒ran ki┼či, bir kasapba┼č─▒d─▒r. Bu sebepten caminin vakfiyesinde ┼č├Âyle bir madde bulunmaktad─▒r: ┬źG├╝nde 8 okka ci─čer al─▒na, sokaktaki hayvanata, kediye-k├Âpe─če da─č─▒t─▒la.┬╗ Vakfiyedeki bu senet, vak─▒f ortadan kalkt─▒ktan sonra bile yak─▒n zamana dek uygulanagelmi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ uygulamay─▒ halk sahiplenmi┼č ve 1980’1ere kadar bu uygulamay─▒ devam ettirmi┼čtir. Ama sonra bunu onlarda unutmu┼čtur.

Yabanc─▒ dillerde eserler yaz─▒l─▒yor. ┼×u anda mecliste oynanan oyunlara bak─▒n i┼čte. Vak─▒flar Kanunu’nu de─či┼čtirip Ayasofya’y─▒ kilise olarak ibadete a├žmaya ├žal─▒┼č─▒yorlar. Yani kans─▒z silahs─▒z bir sava┼čt─▒r gidiyor… Bu m├╝cadelede uyan─▒k olmak laz─▒m… Yoksa gafletle neler elden gitmez ki?

Bug├╝n Dolmabah├že Camii dedi─čimiz Valide Sultan Camii 10-12 sene kadar Deniz M├╝zesi olarak kullan─▒ld─▒. Sultanahmet Camii de bir ara m├╝ze olman─▒n e┼či─činden d├Ând├╝. Bunu ressam Cemal TOY karde┼čimiz anlatm─▒┼čt─▒. Bir T├╝rk ressam─▒n galerisi olacakm─▒┼č neredeyse… Hatta resimlerin konaca─č─▒ platformlar bile haz─▒rlanm─▒┼č. Neyse ki muvaffak olunan─▒ ad─▒. Yani Sultanahmet Camii sahip ├ž─▒k─▒lamasa elden gidiyordu.

Y├╝zak─▒: Bu konuda son olarak eklemek istedi─činiz ┼čeyler var m─▒?

Fahri SARRAFOGLU: Son olarak s├Âylemek istediklerim, gen├žlere y├Ânelik … ├ľncelikle ┼čunu belirtmek istiyorum: ─░stanbul’u 1976 y─▒l─▒nda ilk olarak aya─č─▒mda naylon terlikle gezmeye ba┼člad─▒m. O y─▒ldan 72 beri de, elhamd├╝lillah, geziyorum… Ama 30 y─▒ld─▒r gezdi─čim halde, hala ─░stanbul’un g├Âremedi─čim o kadar s─▒rlar─▒ var ki. ─░n┼čallah bu emanetleri bizden sonraki nesillere aktarma imkan─▒ bulursak ne mutlu bize.

Gen├žler merakl─▒ olsunlar. Sorup ara┼čt─▒r─▒p ├Â─črensinler… Tekrar cihana adaletle h├╝kmeden bir ├╝lke olabilmek i├žin sahip oldu─čumuz de─čerlerin, k├╝lt├╝rel ve manevi unsurlar─▒n fark─▒nda olmam─▒z gerekiyor. ─░stanbul’ dan sonra ufkumuzda Roma var diyoruz. Ama ─░stanbul’u ve di─čer ┼čehirlerimizi tam manas─▒yla tan─▒y─▒p onlara sahip ├ž─▒kmadan Roma’y─▒ ufkumuza almam─▒z m├╝mk├╝n de─čil. ─░stanbul’da ke┼čfedilmeyi bekleyen o kadar ├žok esrar var ki… Ben rastlayabildiklerimi yaz─▒p tan─▒tmaya ├žal─▒┼č─▒yorum. Mesela; ─░stanbul’da RasGlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-‘in el izinin oldu─čunu biliyor musunuz? Ayak ─░zi tamam, H─▒rka-i ┼čerif de tamam, bunlar─▒ hepimiz biliyoruz. Ama el izini kim biliyor? ├ťstelik de bir kilisenin kap─▒s─▒nda … Bu kilise Balat’tad─▒r. ─░smi de TGr-i Sina Kilisesi. .. Tek ba┼č─▒na bir kilisedir. Patrikhaneye ba─čl─▒ de─čildir. Do─črudan M─▒s─▒r’a ba─čl─▒d─▒r. Hikayesi ise ┼čudur: RasGlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- Efendimiz’in 12 ya┼č─▒nda ticaret yaparken Bahira ile g├Âr├╝┼čt├╝─č├╝ ve Bahira da ondaki Peygamberlik m├╝hr├╝n├╝ g├Âr├╝p m├╝jdeledi─či i├žin RasGlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- kendisine peygamberlik geldikten sonra o kiliseye eman vermi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ bu kilisede teslis inanc─▒ yoktu. Tek olan Allah’a ibadet ediliyordu. Onlar da RasGlullah’─▒n ziyaretine teberruken Peygamber Efendimiz’in el izini kap─▒lar─▒n─▒n ├╝st├╝ne nak┼čettiler. Yavuz Sultan Selim Han M─▒s─▒r’─▒ fethedince Kutsal Emanetleri getirirken: “Bu kiliseyi de nakletmek istiyorum.” dedi. Oradaki yap─▒ya dokunulmadan o kilisenin ayn─▒s─▒ Balat’a yap─▒ld─▒. ─░┼čte ayn─▒ el izi burada da vard─▒r ve ayn─▒ eman hala ge├žerlidir. Ama zamanla unutulmu┼č. Bug├╝n ├Ân├╝nden ge├žerseniz metruk zannedersiniz.

─░stanbul merkezli olmak ├╝zere Anadolu ┼čehirlerini ve evvelce hakimiyetimiz alt─▒nda bulunmu┼č olan di─čer k─▒talardaki ┼čehirleri gezip tan─▒mak ├žok ├Ânemli. Mesela; BosnaHersek’e, Saraybosna’ya gidin. Bana Edirne’den ├ž─▒k─▒p Bulgaristan’a ve Macaristan’a gitmek nasip oldu. Oralar hep Osmanl─▒ eserleri ile dolu. Sokullu’nun, Yusuf Pa┼ča’n─▒n, Murat Pa┼ča’ n─▒n ve di─čer Osmanl─▒ b├╝y├╝klerinin hayrat─▒ var oralarda. B├╝t├╝n bunlar─▒ bizzat g├Âzle g├Âr├╝p o mekanlar─▒n havas─▒n─▒ teneff├╝s etmek laz─▒m.

Bir de bu hay─▒r ve hasenat m├╝esseselerinin nas─▒l bir sistem i├žerisinde geli┼čti─čine de dikkat etmek gerekiyor. Bu noktada benim dikkatimi ├žeken ┼čey m├╝sadere sistemi olmu┼čtur. M├╝sadere sistemi bildi─činiz ├╝zere devlet erkan─▒n─▒n b├╝y├╝k servet ve m├╝lk sahibi olmas─▒n─▒ engelleyen bir sistemdi. Devlet erkan─▒ndan herhangi biri ne kadar m├╝lk├╝ olursa olsun bunlar, nihai noktada saltanat makam─▒na ait olmakla saltanat makam─▒ bu m├╝lk├╝ gerekti─činde m├╝sadere edebilir, yani o ┼čahs─▒n elinden alabilirdi. Tarihte m├╝sadere sistemi, d├╝nya hayat─▒nda insan─▒n asl─▒nda hi├žbir zenginli─če sahip olmad─▒─č─▒ ┼čuurunu kuvvetlendirmi┼č ve insanlar─▒n d├╝nyaya de─čil de ahirete yat─▒r─▒m yapmalar─▒ y├Ân├╝nde bir tesirde bulunmu┼čtur. Bu sebeptendir ki bo─čaz boyu yal─▒lar─▒n yap─▒l─▒┼č─▒ da b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de bu sistemin ortadan kalkt─▒─č─▒ tarihten sonrad─▒r. Yani m├╝sadere sistemi kalk─▒nca ahirete yat─▒r─▒m azal─▒p d├╝nyaya yat─▒r─▒m ├žo─čalmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu da bo─čaz gezileri esnas─▒nda anlat─▒l─▒p ibret al─▒nmas─▒ gereken ayr─▒ bir durum…

Y├╝zak─▒: Bu zengin muhteval─▒ sohbetinizden dolay─▒ dergimiz ve okuyucular─▒m─▒z ad─▒na te┼čekk├╝r ederiz?

Fahri SARRAFOGLU: Ben de Y├╝zak─▒ Dergisi’ne te┼čekk├╝r eder ve y├╝r├╝d├╝─č├╝n├╝z yolda muvaffak─▒yetler dilerim…