┬źOSMANLICA, T├ťRK├çE┬╗ UYDURMACA

YAZAR : M├╝cahid BULUT mucahidbulut@yandex.com

ÔÇťKalemi elime ald─▒─č─▒m g├╝nden beri T├╝rk├ženin m├╝dafaas─▒ i├žin yazd─▒─č─▒m sat─▒rlar─▒ birbirine eklesem, ─░stanbul-Ankara ┼čimendifer hatt─▒ndan daha uzun olur.ÔÇŁ Peyami SAFA

T├╝rk edebiyat─▒n─▒n usta kalemlerinden Peyami SAFA 1899 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda do─čdu. Babas─▒, Servet-i F├╝n├╗n ┼čairlerinden ─░smail SAFA; annesi Server Bed├«a Han─▒mÔÇÖd─▒r. Bir bu├žuk ya┼č─▒ndayken babas─▒n─▒ kaybedince a─čabeyi ─░lhami ile birlikte annesi taraf─▒ndan zor ┼čartlarda yeti┼čtirildi. ─░lk mektebe devam ederken sa─č kolunda ortaya ├ž─▒kan kemik veremi y├╝z├╝nden kendini ├žok k├╝├ž├╝k ya┼čta; doktorlar─▒n, hasta bak─▒c─▒lar─▒n ve il├ó├ž kokular─▒n─▒n aras─▒nda buldu. 1910ÔÇÖda ba┼člad─▒─č─▒ Vefa ─░d├ód├«siÔÇÖni bu hastal─▒k ve ailesinin ge├žim zorluklar─▒ sebebiyle b─▒rakmak zorunda kald─▒. K├╝├ž├╝k ya┼čta maruz kald─▒─č─▒ bu trajediler onun edeb├« ve fikr├« hayat─▒n─▒ derinden etkiledi. Yazar bu hususu ┼č├Âyle ifade eder:

ÔÇťBenim ┼čuurum bir f├ócia i├žinde do─čdu. Dokuz ya┼č─▒mda ba┼člayan bir hastal─▒k ve on ├╝├ž ya┼č─▒mda hayat─▒m─▒ kazanmak zarureti; beni, edebiyattan ├Ânce kendimi anlamaya ve yeti┼čtirmeye mecbur bir k├╝├ž├╝k insan─▒, tamam─▒yla hayat├« zorluklardan do─čma bir terbiye, psikoloji, felsefe tecess├╝s├╝ ile doldurdu. Belki b├╝t├╝n kitaplar─▒m─▒ dolduran bir f├ócia beklemek vehmi, bunun neticesidir.ÔÇŁ

Tahsil hayat─▒n─▒ yar─▒da b─▒rakan Peyami SAFA, a├ž─▒lan imtihan─▒ kazanarak Posta-Telgraf Nez├óretiÔÇÖnde memurlu─ča ba┼člad─▒. Bu d├Ânemde; edebiyat, felsefe, tarih ve psikoloji sahalar─▒nda kendisini geli┼čtirdi, husus├« gayretleriyle Frans─▒zca ├Â─črendi. M├╝t├óreke y─▒llar─▒n─▒ takiben Rehber-i ─░ttihat MektebiÔÇÖnde muallimlik yapm─▒┼č, l├ókin bir m├╝ddet sonra ayr─▒larak kendisine as─▒l ┼č├Âhreti kazand─▒racak olan; gazetecilik/yazarl─▒k hayat─▒na ba┼člam─▒┼čt─▒r. ┬źYirminci As─▒r┬╗ ile ba┼člayan gazetecilik hayat─▒n─▒; Son Telgraf, Tasv├«r-i Efk├ór, Ak┼čam, Cumhuriyet, Tasvir, Tan, Ulus, Zafer, Milliyet ve Son Havadis gibi devrin ├Ânde gelen gazetelerinde s├╝rd├╝rd├╝. Edebiyat, siyaset, sanat gibi bir├žok mevzuda y├╝zlerce makale kaleme ald─▒.

Edebiyattaki en m├╝him taraf─▒ ise romanc─▒l─▒─č─▒yd─▒. Ba┼čta ┬źDokuzuncu Hariciye Ko─ču┼ču, Fatih-Harbiye, Yaln─▒z─▒z┬╗ gibi psikolojik romanlar─▒yla T├╝rk romanc─▒l─▒─č─▒nda husus├« bir yere sahiptir.

150ÔÇÖye yak─▒n eser kaleme alan Peyami SAFAÔÇÖn─▒n kitap ve makalelerinde ├╝zerinde durdu─ču meselelerden birisi de ┬źlisan┬╗ meselesidir.

Peyami SAFAÔÇÖn─▒n lisan hususundaki yaz─▒lar─▒; yirminci asr─▒n ba┼č─▒nda ortaya ├ž─▒kan dilde sadele┼čme hareketini tenkit ile ba┼člar. Sadele┼čme hareketinin ├Ânderleri olan Yeni Lisan Hareketi ve Gen├ž KalemlerÔÇÖe kar┼č─▒ oldu─čunu her f─▒rsatta dile getiren Peyami SAFA, Gen├ž KalemlerÔÇÖin konu┼čma dilini yaz─▒ diline yakla┼čt─▒rma gayesini de sert bir dille tenkit eder. SafaÔÇÖya g├Âre yaz─▒ dilinin her ┼čubesi bir uzmanl─▒─č─▒n ifadesidir. Bu m├ón├óda ihtisas derinle┼čtik├že konu┼čma diliyle yaz─▒ dili aras─▒ndaki farkl─▒l─▒k da artmaktad─▒r. SafaÔÇÖya g├Âre; konu┼čma dili m├╝┼čterek bir dil iken, ilim/edebiyat dili ise husus├«dir. Bu sebeple Gen├ž Kalemler HareketiÔÇÖnin b├Âylesine bir maksat edinmesi m├ón├ós─▒zd─▒r. Argo ve cins├« g├Ândermeleri hik├óyelerine ta┼č─▒yan yazarlar─▒ tenkit etmesi, dizi senaryolar─▒yla nesillerin ahl├ók─▒na kastedilen g├╝n├╝m├╝zden bak─▒ld─▒─č─▒nda ├žok daha m├ónidard─▒r.

Peyami SAFA lisan hususundaki en ┼čiddetli yaz─▒lar─▒n─▒; harf ve dil ink─▒l├óplar─▒ esnas─▒nda kaleme al─▒r. Safa, alfabe de─či┼čikli─čine ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒kar. Okullarda en az─▒ndan L├ótin harflerinin yan─▒nda Arap (Osmanl─▒ca) harflerinin de ├Â─čretilmesini teklif eder. ├ç├╝nk├╝ ona g├Âre bu ink─▒l├óp; k├╝lt├╝r devaml─▒l─▒─č─▒n─▒ etkileyecek, mill├« de─čerler a├ž─▒s─▒ndan tehlikeli bir ad─▒md─▒r.

ÔÇťArap harfi bilmeyen bir gen├ž i├žin T├╝rk tarihinde ve T├╝rk edebiyat─▒nda orta seviyeyi bulacak kadar derinle┼čmek imk├óns─▒zd─▒r.ÔÇŁ diyen Safa ┼č├Âyle devam eder;

ÔÇťAlmanyaÔÇÖda L├ótin harfleriyle birlikte Alman Gotik harfleri de ├Â─čretilir ve bunu bir gerilik hareketi saymak hi├žbir AlmanÔÇÖ─▒n veya ba┼čka bir meden├« millet mensubunun hat─▒r─▒ndan ge├žmez. Bizdeki devrim yobazl─▒─č─▒n─▒n e┼čine cihanda rastlanmaz. Gen├žlere d├╝nyan─▒n hayran oldu─ču, RusyaÔÇÖda heykeli dikilen Fuz├╗l├«ÔÇÖyi asl─▒ndan m─▒ okutmak istiyorsunuz? M├╝rtec├«siniz. T├╝rk tarihinin en b├╝y├╝k fasl─▒ olan Osmanl─▒ tarihinin ba┼čl─▒ca eserlerini mi okutmak istiyorsunuz? M├╝rtec├«siniz… Devrimbazlar mug─ül├óta yapmas─▒nlar. L├ótin harflerini at─▒p Arap harflerini getirmek istemiyoruz. ├ťniversitelerimizde okutulan Arap harflerini ve Osmanl─▒cay─▒ liselerimizde de ├Â─čretmelerini istiyoruz. Buna T├╝rk kanunlar─▒ engel de─čildir. Ak─▒l kanunlar─▒ da bunu emrediyor.ÔÇŁ

Peyami SAFAÔÇÖn─▒n ├╝zerinde durdu─ču di─čer bir husus ise; ┬ź├Âzt├╝rk├žeye d├Ân├╝┼č┬╗ bahanesiyle, her biri sadece lis├ón─▒m─▒zda de─čil k├╝lt├╝r├╝m├╝zde, sanat─▒m─▒zda, m├╝┼čterek millet ┼čuurumuzda yer edinmi┼č olan Arap├ža ve Fars├ža kelimelerin dilimizden ├ž─▒kar─▒lmas─▒d─▒r:

ÔÇťMilletler aras─▒nda zarur├« k├╝lt├╝r m├╝b├ódeleleri neticesinde her dil yabanc─▒ dillerden kelime alm─▒┼čt─▒r. Her dil m├╝rekkeptir.ÔÇŁ diyerek lis├ón─▒m─▒zdaki Arap├ža ve Fars├ža kelimelerin dilimizin tabi├« tek├óm├╝l├╝ neticesi lis├ón─▒m─▒za kat─▒ld─▒─č─▒n─▒, bu sebeple onlar─▒n art─▒k birer T├╝rk├že kelime oldu─čunu vurgulayan Peyami SAFA, lis├ón─▒m─▒za kelime ekleme-├ž─▒karma hakk─▒n─▒ sadece T├╝rk sanatk├ór─▒nda g├Âr├╝r;

ÔÇť─░├žinde yabanc─▒ kelime olmayan tek bir meden├« lisan yoktur; yabanc─▒ kelimeden korkmayal─▒m. Fakat yabanc─▒ kelimelere kap─▒lar─▒n─▒ ard─▒na kadar a├žm─▒┼č tek bir meden├« lisan da yoktur. Lis├ón─▒n kap─▒lar─▒ ├Ân├╝ne kontrol koyal─▒m. Bu kontrol; ne ma├órif m├╝fetti┼čidir, ne de dil kurumu ├╝yesi. Bu kontrol T├╝rk sanatk├ór─▒n─▒n zevkidir: Ona g├╝veniniz.ÔÇŁ

Peyami SAFA, ┬źOsmanl─▒ca, T├╝rk├že, Uydurmaca┬╗ adl─▒ eserinde ├Âzt├╝rk├že n├óm─▒na uydurulan hem kendisi hem kaidesi bozuk kelimeleri uzun uzun tenkit eder. Uyduruk├žan─▒n temelinde uyduruk bir siyaset oldu─čuna inan─▒r. Bunu;

ÔÇťY├╗nus EmreÔÇÖnin dilini anlamayan T├╝rk m├╝nevverlerinin kafas─▒nda, VoltaireÔÇÖin Frans─▒zcas─▒ h├ól├ó saltanat s├╝r├╝yor.ÔÇŁ diyerek dile getirir. Zaten o d├Ânemin ├Âzt├╝rk├že m├╝d├óf├«lerinin pek ├žo─ču tarihe ve gelene─če cephe alm─▒┼č insanlard─▒r. Tarihten ve gelenekten uzak, uydurma bir ┬źistikbal tasavvuru┬╗, Mehmet KAPLANÔÇÖ─▒n tespitiyle onlar─▒ m├óz├«yi ink├ór etme yoluna g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r. Bu sebeple dil ink─▒l├ób─▒ temel maksad─▒ndan uzakla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ve uzun y─▒llar istismar edilmi┼čtir. Milliyet├ži fikirleri ile tan─▒nan Peyami SAFA da zaten dilin tek├óm├╝l├╝ i├žerisinde lis├ón─▒m─▒za kat─▒lmayan yabanc─▒ kelimelere kar┼č─▒d─▒r. Bu hususu ┼ču ┼čekilde ifade eder;

ÔÇťA┼č─▒r─▒ yabanc─▒ kelime d├╝┼čmanl─▒─č─▒ nas─▒l bir dil taassubu ise, T├╝rk├že kar┼č─▒l─▒─č─▒ bulunan veya bulunabilecek olan yabanc─▒ kelime hayranl─▒─č─▒ da z├╝ppeliktir. Zaten bu memleket ne ├žekmi┼č ve ├žekiyorsa softa ve z├╝ppe kafas─▒ y├╝z├╝nden ├žekmiyor mu?ÔÇŁ

Yerli-yersiz kullan─▒lan kavramlar i├žinse ┼č├Âyle der:

ÔÇťMefhumlar─▒n da bir vatan─▒ vard─▒r. S├Âzgelimi ┬źs├╗fiyan, s├╗fiyye┬╗ ─░sl├ómÔÇÖ─▒n, ┼čark─▒n tabirleridir; ┬źmistisizm┬╗ Avrupal─▒lar─▒n. Biri di─čerinin yerine kullan─▒lmamal─▒d─▒r.ÔÇŁ

Hayat─▒n zorluklarla e─čitti─či usta yazar─▒n son seneleri de trajedi i├žinde ge├žmi┼čtir. Ma├«┼četini kalemiyle kazanmak zorunda idi. Bu usta kalemin, ne┼čriyat sahiplerinin elinde neler ├žekti─čine ┼čahitlik eden n├╝ktesi ┼č├Âyledir:

Baz─▒ romanlar─▒n─▒ okuyan ve ayn─▒ zamanda yay─▒nc─▒l─▒k yapan biri, Peyami SAFAÔÇÖya ┼čunu sorar:

ÔÇô├ťst├ód─▒m, benim g├Âzlerimden birinin takma oldu─čunu biliyor musun?

ÔÇôEvet biliyorum.

ÔÇôHangi g├Âz├╝m├╝n takma oldu─čunu biliyor musun?

ÔÇôEvet biliyorum.

Peyami SAFA, takma g├Âz├╝ isabetle g├Âsterince adam hayret ederek sorar:

ÔÇôHayret! Kimse ay─▒rt edemiyor, sen nas─▒l anlad─▒n?

Peyami SAFA ┼ču ince hiciv ile cevap verir:

ÔÇô├ç├╝nk├╝ o g├Âz daha insafl─▒ bak─▒yor…

SafaÔÇÖn─▒n vefat─▒ da hayat─▒ gibi ├žileli oldu. Tek ├žocu─čunun, askerlik yapt─▒─č─▒ ErzincanÔÇÖda ├Âlmesinden k─▒sa bir s├╝re sonra; b├╝y├╝k yazar 15 Haziran 1961ÔÇÖde beyin kanamas─▒ neticesinde hayat─▒n─▒ kaybetti. ├ľld├╝─č├╝ zaman Son Havadis gazetesi ba┼čyazar─▒ idi. Peyami Safa, Edirnekap─▒ mezarl─▒─č─▒nda medfundur.