SANAY─░ ─░NKIL├éBININ AVRUPA ve D├ťNYAYA ETK─░S─░

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Al─▒n─▒z ilmini GarbÔÇÖ─▒n al─▒n─▒z sanÔÇÖat─▒n─▒,
Veriniz hem de mes├ó├«nize son s├╝rÔÇÖatini!

(Mehmed Âkif)
Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒n─▒n, d├╝nyan─▒n ├╝retim at├Âlyesine d├Ân├╝┼čen ─░ngiltereÔÇÖden ba┼člayarak; Amerika, Fransa, ─░talya, Almanya, Hollanda ve RusyaÔÇÖya yay─▒lmas─▒, ├Âncelikle Bat─▒ d├╝nyas─▒n─▒n ├žehresini k├Âkl├╝ bir bi├žimde de─či┼čtirmeye ba┼člad─▒. Sanayile┼čmenin sa─člad─▒─č─▒ imk├ónlarla, Bat─▒l─▒lar; iktisad├« y├Ânden g├╝├žlenen bir devlet d├╝zenine, kendini yenileyen bir toplum yap─▒s─▒na, insan hayat─▒n─▒ kolayla┼čt─▒ran bilim ve teknik alan─▒ndaki geli┼čmelerin ├Ân├╝n├╝ a├žan bir e─čitim sistemine sahip oldu. Asya, Afrika ve Amerika k─▒tas─▒nda; s├Âm├╝rgecilik ve ticaret yoluyla, d├╝nyan─▒n kalan b├Âl├╝m├╝ne ├╝st├╝nl├╝klerini ad─▒m ad─▒m hissettirdiler.

├ľzellikle ─░ngiltereÔÇÖde yap─▒m─▒na a─č─▒rl─▒k verilen asfaltlanm─▒┼č yollar, ├╝lke i├ži ula┼č─▒m─▒nda mesafeleri k─▒saltarak b├╝y├╝k kolayl─▒klar sa─člad─▒. Ya─č─▒┼čl─▒ havalarda da kullan─▒labilen bu yeni yollar, olduk├ža rahat ve dayan─▒kl─▒ nitelikteydi. 1860 y─▒l─▒nda zemini sertle┼čtirmek i├žin buharl─▒ silindir devreye sokuldu. R─▒ht─▒m ve liman in┼čaatlar─▒na a─č─▒rl─▒k verilmesi, ta┼č─▒ma ve ula┼č─▒m problemlerini azaltarak sanayinin hammadde ve pazar ihtiya├žlar─▒n─▒n daha rahat kar┼č─▒lanabilmesini m├╝mk├╝n h├óle getirdi. ├ľte yandan Liverpool ile Manchester aras─▒nda d├╝zenli olarak mal ve yolcu ta┼č─▒yan ilk modern demiryolu servisi hizmete sokuldu. G├Âz kama┼čt─▒ran ├žok katl─▒ pamuk ipli─či fabrikalar─▒, demir konstr├╝ksiyonlu yeni bina tekni─činin uyguland─▒─č─▒ ilk fabrikalard─▒1. Birle┼čik Krall─▒k, 1850ÔÇÖde okyanuslarda ├žal─▒┼čan gemilerin ve d├╝nyadaki demiryollar─▒n─▒n yar─▒s─▒na sahipti.2

Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒n─▒n getirdi─či k├Âkl├╝ de─či┼čikliklerin ba┼č─▒nda, h─▒zl─▒ n├╝fus art─▒┼č─▒ ve k├Âyden kentlere g├Â├ž yer almaktayd─▒. 1700ÔÇÖlerde LondraÔÇÖn─▒n n├╝fusu yakla┼č─▒k yar─▒m milyondu. Bunun d─▒┼č─▒nda, n├╝fusu 10.000ÔÇÖden fazla sadece ├╝├ž ┼čehir bulunmaktayd─▒.3 1800ÔÇÖlerde LondraÔÇÖn─▒n n├╝fusu bir milyonu da ge├žmi┼čti. 1800 y─▒l─▒nda 188 milyon olan Avrupa n├╝fusu; 1850 y─▒l─▒nda 266 milyona, 1900 y─▒l─▒nda ise 401 milyona y├╝kseldi.4

Sanayile┼čmenin sonucunda ┼čehirle┼čme s├╝ratle artt─▒ ve i┼čletmelere yak─▒n yerlerde kurulan yerle┼čim birimleri, yeni ve kalabal─▒k kent toplumunu olu┼čturdu. Kapal─▒ ve herkesin birbirini tan─▒d─▒─č─▒ tar─▒m toplumundan, sosyalle┼čmenin s├╝ratlendi─či yeni ve denetimden uzak kozmopolit bir topluma ge├žildi. Sanayi ├Âncesi ┼čehirlerinde h├ókim olan kilise ve katedral kulelerinin yerini, art─▒k duman t├╝ten bacalar─▒yla fabrikalar ald─▒. Gelenekten gelen tar─▒m toplumu ve k├Ây hayat─▒, belirleyici ekonomik faaliyetler olmaktan ├ž─▒kt─▒. Olduk├ža k─▒sa bir zaman dilimi -yakla┼č─▒k y├╝z elli y─▒l- i├žerisinde; k├Âyl├╝ ve zanaatk├ór toplumlar, makine kullanan ve muhasebe kayd─▒ tutan toplumlara d├Ân├╝┼čt├╝. Yeni kentler, genellikle demir ve k├Âm├╝r madenlerinin ├ž─▒kar─▒l─▒p i┼člendi─či b├Âlgelerde yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒. AvrupaÔÇÖda maden ku┼ča─č─▒ alanlar─▒ndan en ├Ânemli olanlar─▒; Ruhr Vadisi, Saksonya ve SilezyaÔÇÖd─▒r.

En erken end├╝strile┼čmi┼č Bel├žika ve ─░ngiltere gibi ├╝lkelerde, 1939 n├╝fusu ile mil kareye 700 ki┼či d├╝┼čmekteydi. Her n├╝fus say─▒m─▒nda, insanlar─▒n artan bir y├╝zdeyle kentlerde ya┼čamaya ba┼člad─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝yordu. 1920ÔÇÖde kent n├╝fusu; AlmanyaÔÇÖda % 60ÔÇÖa ula┼čm─▒┼č, ─░ngiltere ve GallerÔÇÖde ise % 80ÔÇÖi a┼čm─▒┼čt─▒. Tar─▒mla u─čra┼čan n├╝fus, toplam ├╝cretli i┼č├žilerin 1/3ÔÇÖ├╝ veya 1/4ÔÇÖ├╝ oran─▒na gerilemi┼čti. ─░ngiltereÔÇÖde bu oran 1/10ÔÇÖun da alt─▒na d├╝┼čm├╝┼čt├╝; buna kar┼č─▒l─▒k maden ve imal├ót sekt├Ârlerinde ├žal─▒┼čanlar, toplam n├╝fusun 1/5ÔÇÖine, bazen de 2/5ÔÇÖine ula┼č─▒yordu. ├çok say─▒da serbest meslek erbab─▒ ve g├Ârevlisi vard─▒. ├ľyle ki, XIX. y├╝zy─▒lda end├╝stri kentleri yakla┼č─▒k 6-10 kat artm─▒┼čt─▒.5

Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒yla olu┼čan ekonominin, sanayi ├Âncesi ekonomiden ayr─▒ld─▒─č─▒ ├╝├ž ana nokta bulunmaktad─▒r. Bu farkl─▒l─▒klar; s─▒na├« ve sosyal yap─▒da, daha y├╝ksek verimlilikte ve hayat standartlar─▒n─▒ y├╝kselten ekonomik b├╝y├╝me h─▒zlar─▒nda g├Âr├╝lmektedir. Ayr─▒ca hem Bat─▒ toplumlar─▒nda hem de Bat─▒l─▒la┼čan toplumlarda; teknolojik geli┼čme, hayat├« seviyede ehemmiyet verilen bir kural h├óline geldi.

Erken d├Ânem sanayile┼čmenin etkili ve olumsuz sonu├žlar─▒ aras─▒nda, i┼č├ži s─▒n─▒f─▒n─▒n ├žal─▒┼čma ┼čartlar─▒ ile insan onurunu ayaklar alt─▒na alan yoksulluk say─▒labilir. K├Ây hayat─▒n─▒n ve gelenekten gelen de─čerlerin etkisiyle olu┼čan toplum dayan─▒┼čmas─▒, kalabal─▒k ┼čehirlerde yoktu. B├«├žare i┼čsizler, a─č─▒r ┼čartlarda ├žal─▒┼čmak zorunda b─▒rak─▒lan i┼č├žiler, kent hizmetlerinin hen├╝z istenilen ve gereken seviyede olmay─▒┼č─▒; emek├ži kitlelerin hak arama m├╝cadelesini, i┼č├ži haklar─▒n─▒ ve toplum ├žalkant─▒lar─▒n─▒ beraberinde getirdi. ├çal─▒┼čma saatleri, i┼č├ži haklar─▒, grev gibi konular insanl─▒─č─▒n g├╝ndeminde ├Ânemli yer i┼čgal etmeye ba┼člad─▒. Sosyalizm d├╝┼č├╝ncesi, liberal ekonomik b├╝y├╝menin payla┼čma ve insan├« noktadaki zaaflar─▒na kar┼č─▒ cidd├« bir ak─▒m olarak geli┼čmeye ba┼člad─▒. LondraÔÇÖn─▒n East End kesimindeki gecekondu mahalleleri; g├Ârenlere yoksulluk, pislik, hastal─▒k ve mahrumiyetten olu┼čan korkun├ž bir manzara sunuyordu. Gen├ž bir Alman i┼čadam─▒ olan Friedrich Engels, 1844ÔÇÖte ─░ngiltereÔÇÖde ┬ź─░┼č├ži S─▒n─▒f─▒n─▒n Durumu┬╗ adl─▒ ses getiren bir kitap yazd─▒. Kitap, ManchesterÔÇÖdaki yoksullar─▒n i├žinde bulundu─ču deh┼čet verici ┼čartlar─▒ ortaya koyuyordu. Bunun ard─▒ndan pek ├žok yazar benzer tezleri dile getirdi. FransaÔÇÖda yoksul Parislilere ┬źtehlikeli s─▒n─▒flar┬╗ ad─▒ verilmi┼čti.6

SANAYİ İNKILÂBI ve OSMANLI

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde TanzimatÔÇÖla beraber (1839-1876) sanayi alan─▒nda ├Ânemli say─▒labilecek at─▒l─▒mlar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir. Osmanl─▒ y├Âneticilerinin, topraklar─▒n─▒ koruma ad─▒na, Bat─▒ Avrupa ├╝lkeleriyle amans─▒z bir rekabeti s├╝rd├╝rmeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ bu s├╝re├žte; rakiplerinin esasl─▒ at─▒l─▒mlar─▒n─▒n fark─▒nda olarak Tanzimat ayd─▒nlar─▒n─▒n da deste─čiyle, toparlanma ve devlet yap─▒s─▒n─▒ yeniden ┼čekillendirme gayreti i├žerisinde olduklar─▒ bilinmektedir. Osmanl─▒ Devleti; ─░ngiltereÔÇÖdeki b├╝y├╝k sanayile┼čme hareketinden biraz ├Ânce, daha ├žok asker├« alanda yo─čunla┼čan ve Avrupa ile rekabeti m├╝mk├╝n k─▒lacak seviyede imal├óthanelere sahipti. Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ├Âncelikle k├ó─č─▒t ve kuma┼č sanayisinin sars─▒nt─▒ ge├žirmesine sebep oldu. Her iki sekt├Ârde de gereken ad─▒mlar at─▒lamad─▒ ve g├╝n├╝n ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒layacak boyutta i┼čletmeler ve fabrikalar olu┼čturulamad─▒. III. Selim d├Âneminde, 1805 y─▒l─▒nda BeykozÔÇÖda bir kuma┼č fabrikas─▒ ile Bo─čazi├žiÔÇÖnde bir k├ó─č─▒t fabrikas─▒ kurularak sanayi alan─▒nda s─▒n─▒rl─▒ da olsa bir ilerleme sa─čland─▒. 1827 y─▒l─▒nda Ey├╝pÔÇÖte bir iplik fabrikas─▒, 1830 y─▒l─▒nda BeykozÔÇÖda modern bir tabakhane ve ayakkab─▒ imal├óthanesi kuruldu. Tophane civar─▒nda tomruk b─▒├žk─▒ tesisi hizmete girdi. TophaneÔÇÖde bak─▒r haddehanesi ├žal─▒┼čt─▒r─▒lmaya ba┼čland─▒. 1840 y─▒llar─▒nda TophaneÔÇÖdeki top d├Âk├╝m tesisi ve t├╝fekhane, hayvan g├╝c├╝ yerine buhar makinesiyle ├žal─▒┼č─▒r h├óle d├Ân├╝┼čt├╝r├╝ld├╝.

Zeytinburnu demir tesisleri, iz├óbe (eritme) f─▒r─▒n─▒ndan hemen her t├╝rl├╝ ihtiya├ž maddeleri imal├óthanelerine kadar ├že┼čitli birimlerden olu┼čuyordu. Hemen yan─▒ ba┼č─▒nda ise, bu i┼čletmelerde ├žal─▒┼čacak vas─▒fta elemanlar yeti┼čtirmek amac─▒yla bir teknik okul kurulmu┼čtu. ZeytinburnuÔÇÖndaki bu sanayi tesislerinin ├ževresinde; ayr─▒ca bir iplik ve kuma┼č fabrikas─▒, bir basmahane ve ikinci bir demir iz├óbe f─▒r─▒n─▒ bulunmaktayd─▒. Bu i┼čletmelerin yan─▒ ba┼č─▒nda ise k├╝├ž├╝k buharl─▒ gemilerin in┼čas─▒ i├žin bir tersane olu┼čturulmu┼čtu.

1840ÔÇÖl─▒ y─▒llarda HerekeÔÇÖde ipek iplik dokuma fabrikas─▒ kuruldu. G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi daha ├žok ─░stanbul ve ├ževresinde olu┼čturulan yeni sanayi i┼čletmeleri, Bat─▒ÔÇÖn─▒n buhar teknolojileriyle ├žal─▒┼čan fabrika ve i┼čletmeleriyle boy ├Âl├ž├╝┼čemeyecek seviyedeydi. Ancak arka arkaya s├╝rd├╝r├╝lmek zorunda olunan m├╝dafaa sava┼člar─▒ gailelerine ra─čmen yine de sanayi yat─▒r─▒mlar─▒ devletin g├╝ndemindeydi. ─░dareciler; bu alandaki ├ócil eksikleri gidermek ├╝zere, eldeki imk├ónlar nisbetinde ├žaba g├Âstermekteydi.

├ľte yandan ─░stanbul d─▒┼č─▒nda da baz─▒ sanayi tesisleri faaliyet h├ólindeydi. Osmanl─▒ d├Âneminin s─▒n─▒rl─▒ say─▒daki bu i┼čletmeleri aras─▒nda; ─░zmit k├ó─č─▒t fabrikas─▒, Bursa mensucat fabrikas─▒, Bal─▒kesir aba fabrikas─▒, bug├╝n Bulgaristan s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde bulunan SamakoÔÇÖdaki top g├╝llesi ├╝retilen d├Âk├╝mhane ve ├žuha fabrikas─▒ ile ─░slimiyeÔÇÖdeki y├╝n ve iplik fabrikas─▒ say─▒labilir. Ne yaz─▒k ki, yo─čun emek ve sermaye ile kurulan bu fabrikalar; ├ža─č─▒n gereklerine uygun bir bi├žimde geli┼čtirilemedi─či gibi, iyi de i┼čletilemedi. Makine, yedek par├ža, m├╝hendis, kalifiye eleman ve uzman i┼čletmeci a├ž─▒s─▒ndan d─▒┼čar─▒ya ba─č─▒ml─▒ kal─▒nd─▒. Nihayet bu i┼čletmelerden Feshane, Baruthane, Hereke dokuma ve Pa┼čabah├že cam fabrikalar─▒ hari├ž, di─čerleri ilgisizlik ve k├Ât├╝ y├Ânetilme sonucunda kepenk kapatmak zorunda kald─▒lar.

Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒n─▒n d├╝nya genelinde lokomotif sekt├Âr├╝ olan dokumac─▒l─▒k, Osmanl─▒ÔÇÖda ├Âteden beri g├╝├žl├╝ ve milletleraras─▒ etkinlikte bir sekt├Ârd├╝. ├ľzel sekt├Âr de ilk b├╝y├╝k yat─▒r─▒mlar─▒n─▒ bu alanda ger├žekle┼čtirmi┼čti. 1838 y─▒l─▒nda sadece BursaÔÇÖda 50 kadar ipek fabrikas─▒ bulunmakta ve bu i┼čletmelerde 4500 i┼č├ži istihdam edilmekteydi. Ege B├ÂlgesiÔÇÖnde daha ├žok dokuma alan─▒nda ve yabanc─▒ sermayenin ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde kurulan boyama a─č─▒rl─▒kl─▒ fabrikalar, bir s├╝re sonra yerli esnaf loncalar─▒n─▒n muhalefeti y├╝z├╝nden kapanmak zorunda kald─▒. ├ľte yandan, Ege B├ÂlgesiÔÇÖne ekonomik canl─▒l─▒k kazand─▒ran dokuma i┼čletmeleri; kapit├╝l├ósyonlar ├žer├ževesinde olu┼čturulan ithal├ót rejimine ba─čl─▒ olarak d├╝┼č├╝k g├╝mr├╝klerin Bat─▒l─▒ firmalara sa─člad─▒─č─▒ avantajlar kar┼č─▒s─▒nda rekabet g├╝c├╝n├╝ koruyamayarak ortadan kalkt─▒.

Her ┼čeye ra─čmen ├ža─č─▒n─▒n en b├╝y├╝k devletlerinden biri olan Osmanl─▒, i├ž ve d─▒┼č sebeplerle Bat─▒ÔÇÖn─▒n ger├žekle┼čtirdi─či ces├ómette bir sanayi ink─▒l├ób─▒n─▒ ger├žekle┼čtiremedi. Bunun yan─▒ s─▒ra, orta ├Âl├žekli ve irili ufakl─▒ el tezg├óhlar─▒ da geli┼čtirilemedi. Bunun sonucu olarak Osmanl─▒ ekonomisi; Bat─▒l─▒ ├╝lkelerin g├╝mr├╝klere y─▒─čd─▒─č─▒ ucuz, ├že┼čitli ve kaliteli ├╝r├╝nlerin bask─▒s─▒ alt─▒na girdi. K─▒sacas─▒ Osmanl─▒ Devleti; birli─čini koruma, s─▒n─▒rlar─▒nda istikrarl─▒ bir yap─▒ olu┼čturma m├╝cadelesinde rakiplerinden asker├«, teknik ve bilhassa ekonomik olarak geride kald─▒.

D├Ânemin Tanzimat ayd─▒nlar─▒ ve y├╝ksek Osmanl─▒ b├╝rokratlar─▒, sanayi ve kalk─▒nma konusunda Bat─▒l─▒ ├╝lkelerdeki geli┼čmeleri endi┼čeyle izliyor ve kalemleriyle halk─▒ bu geli┼čmeler konusunda bilgilendiriyordu. Ahmed Cevdet Pa┼ča (1822- 1895), Nam─▒k Kemal (1840-1888), Ali Su├óv├« (1839-1878), M├╝nif Pa┼ča (1830-1910), ┼×in├ós├« (1826-1871) gibi ayd─▒nlar; ─░stanbul ve Osmanl─▒ merkezlerinde ├ž─▒kard─▒klar─▒ veya AvrupaÔÇÖda ├ž─▒karmak zorunda kald─▒klar─▒ dergi ve gazetelerde, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n geri kal─▒┼č sebeplerini sorguluyorlard─▒. Ayn─▒ zamanda Bat─▒ÔÇÖn─▒n sanayi, teknik, ticaret, e─čitim ve k├╝lt├╝r alan─▒ndaki hamlelerini g├╝ndeme ta┼č─▒yarak Osmanl─▒ ile aralar─▒ndaki geli┼čmi┼člik fark─▒n─▒n sebeplerini tart─▒┼č─▒yorlard─▒.

├ľzellikle modern Bat─▒ medeniyetini yak─▒ndan g├Âren ki┼čilerce kaleme al─▒nan ve tasvir├« nitelikteki bu yaz─▒larda, Osmanl─▒ ric├ólinin zihinlerini istil├ó eden hayret ve tedirginli─či g├Âzlemlemek m├╝mk├╝nd├╝r. Yakla┼č─▒k ├╝├ž bu├žuk y─▒l (17 May─▒s 1867-24 Kas─▒m 1870) kadar Bat─▒ÔÇÖda kalan, olup biteni yak├«nen g├Âzlemleyen Nam─▒k KemalÔÇÖin;

ÔÇťB├╝t├╝n mem├ólik-i m├╝temeddineyi dola┼čmaya ne h├ócet! ─░nsan yaln─▒z LondraÔÇÖy─▒ imÔÇś├ón-─▒ nazarla tem├ó┼č├ó eylese, g├Ârece─či bed├óyiÔÇś akla veleh getirir. LondraÔÇÖya enm├╗zec-i ├ólem denilse m├╝b├ól├ó─ča de─čildir. R├╗y-─▒ arzda mevcut olan ├ós├ór-─▒ terakk├«nin foto─čraf ile resmi al─▒nm─▒┼č olsa, medeniyet-i h├óz─▒ray─▒ ancak Londra kadar g├Âsterebilir. (…) Fabrikalar─▒na girilse, deh┼četten v├╝cutta t├╝yler ├╝rperir! (…) Ker├ómet-i m├órifet oralarda demiri alt─▒n, k├Âm├╝r├╝ g├╝m├╝┼če tahv├«l eylemi┼č. (…) Bu sa├ódet yaln─▒z LondraÔÇÖya veyahut m├╝cerret ─░ngiltereÔÇÖye mahsus de─čil; FransaÔÇÖn─▒n, AlmanyaÔÇÖn─▒n, ─░svi├žreÔÇÖnin, AmerikaÔÇÖn─▒n derec├ót-─▒ m├╝tef├óvite ile her taraf─▒na ┼č├ómildir. (…) Ey ihv├ón-─▒ vatan, nice bir bu zal├óm-─▒ gaflet?!. Nice bir bu h├ób-─▒ ten-perest├óne? ─░drakten mi kald─▒k? Biz de bir fen ├Â─črenmeye ├žal─▒┼čal─▒m! Ellerimiz tutmaz m─▒ oldu? Biz de yeni bir ┼čey yapal─▒m da meydana ├ž─▒karal─▒m!ÔÇŁ

Nam─▒k Kemal ba┼čka bir makalesinde de ┼ču d├╝┼č├╝nceleri i┼člemekteydi:

ÔÇť… Tar├«k-i terakk├«de olan akv├óm─▒n h├ólini g├Ârd├╝k, kendi mesle─čimizi de biliyoruz ya! Onlar da bizim gibi bir dakika sonra ya┼čayaca─č─▒n─▒ sah├«hen bilmez ve nihayet y├╝z seneden ziyade ya┼čayamayaca─č─▒n─▒ yak├«nen bilir birer mevc├╗d-─▒ f├ón├« iken, d├╝nyaya kaz─▒k kakacak s├╗rette ta┼čtan yontulmu┼č ve belki demirden d├Âk├╝lm├╝┼č saraylarda oturmaya ├žal─▒┼č─▒yorlar. Biz s─▒rf kendimiz gibi ancak y├╝z sene k─übil-i bek─ü ve her dakika bir h├ódisenin ┼čerrine fed├ó olan tahta ├žad─▒rlar─▒ ihtiyar ediyoruz. Onlar be┼č y├╝z sene sonra makinelerini idare i├žin iktiz├ó eden k├Âm├╝r├╝n ┼čimdiden ted├órikine ├žare d├╝┼č├╝n├╝yorlar. Biz be┼č g├╝n sonra midemizin hareketi i├žin katÔÇśiyy├╝ÔÇÖl-v├╝c├╗b olan g─▒dan─▒n esb├ób-─▒ istihs├ólini bile d├╝┼č├╝nm├╝yoruz. Onlar vatan─▒n her cihetinde demiryolu yapmay─▒ b├óis-i hayat addediyorlar. Biz yaln─▒z p├óyitaht-─▒ saltanat─▒n bir k├Â┼čeci─činde yap─▒lan tramvay─▒, illet-i memat (├Âl├╝m illeti) biliyoruz. Onlar iktiz├ó ederse kendi kar─▒nlar─▒n─▒ a├ž b─▒rak─▒yorlar, ├žocuklar─▒n─▒n fikirlerini besliyorlar; biz d├╝─č├╝n├╝nde ahbab─▒na ziyafet vermemek korkusuyla ├žocuklar─▒m─▒z─▒ mektebe ba┼člatm─▒yoruz da nimet-i m├órifetten mahrum ediyoruz.ÔÇŁ 7

Ahmed Mithat Efendi ┼č├Âyle diyordu:

ÔÇťBug├╝n yaln─▒z bir c├╝zÔÇÖ├╝n├╝ g├Ârm├╝┼č bulundu─čum makineler Avrupa terakkiy├ót-─▒ m├óddiyesinin ger├žekten hayret-ferm├óy-─▒ uk├╗l-─▒ m├╝dekkik├«n olacak dereceyi ├žoktan bulmu┼č da ge├žmi┼č bile oldu─čunu teslim eyledim. (…) AvrupaÔÇÖda beni ger├žekten meft├╗n ve m├╝tehayyir eyleyen ┼čey, terakkiy├ót-─▒ m├óddiyeden ibaret olup bunun da as─▒l hayran olmaya ┼č├óy├ón olan ciheti, makinelerden ibarettir.ÔÇŁ

Pa┼ča, bu c├╝mlelerle Bat─▒ medeniyetinin sadece madd├« ve sanayi alan─▒ndaki hamlelerini ├Ânemsedi─čini vurgulamaktad─▒r.

Ziya Pa┼čaÔÇÖn─▒n;

Diy├ór-─▒ k├╝fr├╝ gezdim, beldeler, k├ó┼č├óneler g├Ârd├╝m
Dola┼čt─▒m m├╝lk-i ─░sl├ómÔÇÖ─▒, b├╝t├╝n v├«r├óneler g├Ârd├╝m.

m─▒sralar─▒ da Tanzimat ayd─▒nlar─▒n─▒n Bat─▒ medeniyeti kar┼č─▒s─▒nda ne denli eziklik duydu─čunu g├Âstermektedir.

_________________________

1 Phyllis Deane, İlk Sanayi İnkılâbı, s. 89, TTK Basımevi, Ankara, 1994.
2 J. M. Roberts, Avrupa Tarihi, s. 447, ─░nk─▒lap Kitabevi, 1996.
3 Phyllis Deane, a.g.e., s. 12.
4 ─░shak TORUN, C. ├ť. ─░ktisadi ve ─░dari Bilimler Dergisi, c. 4, sa: 1, s. 183.
5 ─░shak TORUN, a.g.m., s. 185.
6 J. M. Roberts, a.g.e., s. 447.
7 Nam─▒k KemalÔÇÖde Terakk├« ve Ma├órif (─░bret, 1 Haziran 1288, Nu.1)