Cimrili─čin Al├žakl─▒─č─▒ C├ľMERTL─░─×─░N ┼×EREF─░…

Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

─░nsan─▒ en iyi Rabbi bilir…

H├ól─▒kÔÇÖ─▒n insan hakk─▒ndaki ac─▒ s├Âzl├╝ de─čerlendirmelerinden biri:

ÔÇťDe ki: ┬źE─čer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsayd─▒n─▒z, harcamaktan korkarak tutard─▒n─▒z.┬╗ Ger├žekten insan ├žok cimridir!ÔÇŁ (el-─░sr├ó, 100)

─░nsan─▒n tabiat─▒ bir muamm├ó… Cimrilik, nefs-i emm├óreye ait bir tabiat… Bir seciye… Erbab─▒ diyor ki: Bu nefse; s├ód─▒k ve ├ó┼č─▒k ruh, kuts├« ak─▒l, melek├╗t ├ólemine ait kalp ve ceberut ├ólemine ait s─▒r yak─▒nla┼č─▒rsa, ancak o takdirde, cimrili─činden kurtulabilir.

─░nsan─▒n tabiat─▒ndaki cimrili─či, muhta├ž olarak d├╝nyaya gelmesiyle al├ókaland─▒r─▒rlar. A├ž, a├ž─▒kta ve muhta├ž d├╝nyaya gelen insan─▒n nefsi, bu durumdan kurtulmak i├žin eline ge├žene sar─▒l─▒rm─▒┼č. Yeni do─čmu┼č bebe─čin ellerinin tutmaya, kavramaya haz─▒r vaziyette olmas─▒n─▒ da bununla h├╝sn-i t├ólil ederler. ├ľld├╝─č├╝nde ise insan─▒n eli a├ž─▒l─▒r! ─░nsan elini, bir de ├ž─▒nar yapra─č─▒yla mukayese edelim mi:

├ç─▒nar─▒n pek tan─▒d─▒k yapra─č─▒ var.
Bir zar├«f el gibi be┼č parma─č─▒ var.
├ç─▒nar─▒n yapra─č─▒ t├ózeyken a├ž─▒k,
Bebe─čin elleri tam z─▒t: kapan─▒k!

Kuruyup d├╝┼čt├╝─č├╝ mevsim tel tel,
Yumulan bir ele benzer o gazel.
Sanki bir ├Âmr├╝ niy├óz i├žre ge├žen,
O el, ihs├ón─▒n─▒ alm─▒┼č g├Âkten.

Fakat ins├ón ise can verdi─či dem,
A├ž─▒l─▒r elleri, eyler m├ótem.
┼×u cihandan neyi tutmu┼čsa yalan,
Havadır sâdece avcunda kalan! (Tâlî)

Nefse g├Âre insan d├╝nyaya zavall─▒ bir s├╗rette geliyor. H├ólbuki nefs a├ž─▒s─▒ndan de─čil de ruh ve kalp penceresinden bak─▒lsa, durum hi├ž de ├Âyle de─čil… ─░nsan do─čar do─čmaz anne adl─▒ merhamet ve ┼čefkat kahraman─▒na teslim. Bebe─čin a├žl─▒─č─▒na paralel, anne s├╝t├╝ haz─▒r. Di─čer ihtiya├žlar─▒na cef├ók├ór├óne ve fed├ók├ór├óne bir ├Âm├╝r ko┼čacak baba, emrinde… Daha neler neler…

Fakat bunlar─▒ g├Ârmek gerek, k├Âr olmamak gerek:

B─▒rak─▒p her ┼čeyi bir tek kefene,
Sar─▒lan c├╝sseyi ├žok g├Ârd├╝ nefis.

Sanki bir perde ├žekilmi┼č g├Âz├╝ne,
Z├óhiren g├Ârse de ├žok k├Ârd├╝ nefis,

Ona dünyâları ikrâm edene,
K─▒rkta bir hisseyi ├žok g├Ârd├╝ nefis! (T├ól├«)

Cen├ób-─▒ Hak; d├╝nya ├óleminde sebepler vas─▒tas─▒yla yapar c├Âmertliklerini, sebep perdeleri arkas─▒ndan ya─čd─▒r─▒r ihsanlar─▒n─▒… Perdeye tak─▒lmak, Rezz├ók, Menn├ón, M├╝nÔÇśim olan Z├ótÔÇÖ─▒ g├Ârmeden, h├ó┼č├ó O yokmu┼č gibi korkuya kap─▒l─▒p cimrile┼čmek, bencille┼čmek elbette al├žak bir davran─▒┼č…

Zaten neredeyse b├╝t├╝n d├╝nya dillerinde, cimrili─či ifade eden kelimeler; ┬źAl├žak, de─čersiz, soysuz, ┼čerefsiz, korkak┬╗ m├ón├ós─▒na gelen k├Âklerden geliyor.

Cimri: Dilenci, sefil.

Nekes: N├ó-kes adam olmayan, de─čersiz, al├žak, a┼ča─č─▒l─▒k, baya─č─▒…

Hasis: Baya─č─▒, ├ód├«, insan─▒ k├╝├ž├╝lten… (─░ngilizce mean, Fars├žadaki kullan─▒m─▒yla; le├«m gibi)

C├Âmertlik ifade edenler de bunun mukabili; ┬ź─░yi, ┼čerefli, yi─čit, y├╝ce…┬╗

C├Âmert: Civanmerd, yi─čit kimse.

Cev├ód: ─░yi, kaliteli k├Âk├╝nden… Yapt─▒─č─▒ i┼čte varl─▒─č─▒n─▒ bezleden. Asil ata da cev├ód denir.

Ker├«m: De─čerli, asil, ┼čerefli.

Kerem: Asalet, soyluluk, ululuk, de─čerlilik. (Bat─▒ dillerindeki generosity, generous da hemen hemen ayn─▒ m├ón├óda)

Seh├óvet: Nefes ald─▒rmak… Ferahlatmak…*

Âlicenap: Yüksek mevkie sahip.

Bilhassa kerem ile c├Âmertlik aras─▒ndaki al├óka ├╝zerinde durulmaya de─čer.

Cen├ób-─▒ Hak, insana verdi─či de─čeri ifade ederken, kerem kelimesini kullanarak;

┬źVelakad kerramn├ó ben├« ├édem: Biz ├édemo─čullar─▒n─▒ de─čerli k─▒ld─▒k.┬╗ (el-─░sr├ó, 70) buyuruyor.

┼×eytan ise;

┬źEraeyteke h├ózallez├« kerramte aleyy!: ┬ź┼×u benden ├╝st├╝n k─▒ld─▒─č─▒na da bir bak!┬╗ (el-─░sr├ó, 62) diyerek, ├žekemezli─čini d─▒┼čavuruyor. Tam bir haset├žinin yapaca─č─▒ gibi, bir z├ót─▒n bir ba┼čkas─▒na kereminden rahats─▒z oluyor. Bir m├ón├óda bu c├Âmertli─či ├ž├Âzemiyor! Haset ile, c├Âmertlik olacaksa da adresinin kendisi olmas─▒ gerekti─čini iddia ediyor. H├ólbuki bu da c├Âmertli─či anlayamamaktan… ├ľdeme de─čil, ihsan…

Allah insana c├Âmert├že l├╝tuflarda bulundu.

Allah Ker├«mÔÇÖdir. OÔÇÖnun keremi sayesinde, insan m├╝kerremdir.

All├óhÔÇÖ─▒n insana verdi─či l├╝tuflar─▒ bir ba┼čka s├╗reden okuyal─▒m:

ÔÇťEy insan, nedir seni o Ker├«m/c├Âmert Rabbin hakk─▒nda aldatan? O de─čil mi seni yaratan, b├╝t├╝n v├╝cut sistemini d├╝zenleyen ve sana dengeli bir hilkat veren ve seni diledi─či bir s├╗rette terkip eden?ÔÇŁ (el-─░nfit├ór, 6-9)

Ker├«m Allah, m├╝kerrem k─▒ld─▒─č─▒ insan─▒, diledi─či s├╗rette terkip etti. Baz─▒ hadisler, All├óhÔÇÖ─▒n insan─▒ kendi s├╗retinde halk etti─čini ifade ediyor. ─░nsan; yarat─▒l─▒┼č─▒ndaki kereme yara┼č─▒r ┼čekilde ker├«m olmal─▒, c├Âmert olmal─▒ ki, ┼čeytan─▒ haks─▒z ├ž─▒kars─▒n, HakkÔÇÖ─▒n l├╝tuflar─▒na liy├ókatini g├Âstersin. ├ťstelik, HakkÔÇÖ─▒n lutfu olan ┼čeylerden ihsanda bulunacak, sonunda yine ├žok daha b├╝y├╝k ihs├ón-─▒ il├óh├«ye mazhar olacak. Her taraftan k├órl─▒!

Cimrilik ise de─čersiz ┼čeylere de─čer atfederek de─čersizle┼čmektir. ┼×eyh├╝lislam ─░shakÔÇÖ─▒n dedi─či gibi:

Zâhirî servete kānî olur ehl-i dünyâ,
O ahiss├óya me─čer kim has ├╝ h├ó┼č├ók yeter…

ÔÇťD├╝nyac─▒lar, hakik├« m├ónev├« k─▒ymetleri aramaz, z├óhir├« servetle kanaat ederler! O de─čersiz ki┼čilere ├žer ├ž├Âp k├óf├« gelir!ÔÇŁ

Anlat─▒rlar, ├╝├ž cimri bir araya gelmi┼č.

Birincisi; ÔÇťBen kimseye iyilik yapamam, ─▒zd─▒rap duyar─▒m.ÔÇŁ demi┼č.

─░kincisi; ÔÇťO ne ki? Ben birinin, bir ba┼čkas─▒na yapt─▒─č─▒ iyilikten bile rahats─▒z olurum!ÔÇŁ diye nekesli─činin derecesini ortaya koymu┼č.

├ť├ž├╝nc├╝s├╝, cimrilikte son derecede imi┼č:

ÔÇťYahu!ÔÇŁ demi┼č, ÔÇťB─▒rak─▒n ba┼čkas─▒n─▒, birisi bana c├Âmertlikte bulunacak olsa, nas─▒l k─▒y─▒yor da veriyor diye azap duyar─▒m!ÔÇŁ

┼×eytan bile ikinci derecede kal─▒rken, insan; ink├ór ve nank├Ârl├╝k ile, de─čersiz d├╝nyaya yap─▒┼č─▒p Ker├«m All├óhÔÇÖa kar┼č─▒ cimrilik yaparsa, bu ├╝├ž├╝nc├╝ derecedeki hasis gibi oluyor.

├ç├óh-─▒ hissetten per-i himmetle ├ól├óya uzan (┼×ems├«)

ÔÇťDe─čersizlik, hasislik kuyusundan; himmet (c├Âmertlik ve gayret) kanad─▒yla y├╝kselip y├╝celere ula┼č…ÔÇŁ

Ba┼čta zikretti─čimiz insan cinsini cimri olarak damgalayan ├óyet-i ker├«meyi, m├╝┼čriklere hasredenler de var. ├éyetin siyak ve sib├ók─▒ da, EfendimizÔÇÖin n├╝b├╝vvetine inanmak i├žin, kendilerine nehir ak─▒tmas─▒n─▒ ┼čart ko┼čmak gibi bencil ve k├╝stah talepler ileri s├╝ren, inan├žs─▒zl─▒klar─▒n─▒ m├╗cize talebiyle g├Âlgelemeye ├žal─▒┼čan Mekke m├╝┼čriklerini g├Âsteriyor. ├édeta Cen├ób-─▒ Hak, PeygamberÔÇÖine ┼č├Âyle s├Âyletiyor:

ÔÇťSiz bu bencillikle Rabbimin hazinelerine bile h├╝kmedecek olsan─▒z, cimrilik edecekken, ne diye size bu ikramlarda bulunsun ki?ÔÇŁ

ÔÇťSize cism├ón├« ve r├╗h├ón├« onca nimet vermi┼č, keremde bulunmu┼čken ve siz bunlar─▒ bir kalemde silmi┼č ve cimrile┼čmi┼čken?..ÔÇŁ

Bug├╝n├╝n inan├žs─▒zlar─▒, Rabbimizin hazinelerine sahip olmasalar da, sil├óh g├╝c├╝yle d├╝nyan─▒n ula┼čabildikleri b├╝t├╝n nimetlerine h├╝kmetme ihtiras─▒ndalar. Kendi vatanda┼člar─▒n─▒n obezitesiyle yani oburlu─čuyla m├╝cadele ederlerken; d├╝nyan─▒n bir├žok yerinde milyonlarca insan a├žl─▒k s─▒n─▒r─▒n─▒n alt─▒nda ya┼č─▒yor. ┼×u yaz─▒n─▒n yaz─▒ld─▒─č─▒ g├╝nlerde AfrikaÔÇÖdan yine a├žl─▒k haberleri geliyor.

├éyet-i ker├«menin, insan─▒n her h├ól├╝k├órda cimri oldu─čunu ifade etti─čini d├╝┼č├╝nenler; c├Âmert insanlar i├žin de bir a├ž─▒klamada bulunurlar:

C├Âmertler, ya z├óhir├« olarak ├Âv├╝lmek, hicvedilmemek, etraflar─▒na s├Âz ge├žirebilmek gibi d├╝nyev├«, s├╝fl├« bir kar┼č─▒l─▒k; yahut cennet, sevap, r─▒z├ó-y─▒ il├óh├« gibi m├ónev├« ve ulv├« bir kar┼č─▒l─▒k sebebiyle ihsan ve l├╝tufta bulunurlarm─▒┼č. Bu da hadd-i z├ót─▒nda bir de─či┼č-toku┼č oldu─ču i├žin, insan tabiat─▒n─▒n cimrilik oldu─ču hakikatiyle ├želi┼čmiyormu┼č.

Akla ─░nsan S├╗resiÔÇÖndeki, o y├╝ksek insanlar─▒n s├Âyledi─či s├Âz geliyor:

ÔÇťBiz sizi Allah r─▒z├ós─▒ i├žin doyuruyoruz; sizden ne bir kar┼č─▒l─▒k ne de bir te┼čekk├╝r bekliyoruz.ÔÇŁ (el-─░nsan, 9)

G├╝n├╝m├╝zde ise, a├ž─▒k a├ž─▒k kar┼č─▒l─▒kl─▒ iyilikler, g├╝ya c├Âmertlikler var:

─░nsan tabiat─▒nda c├Âmertlik ve fed├ók├órl─▒ktan haz alma, mutlu olma duygusu da var. Tersinden d├╝┼č├╝n├╝rsek, merhametsizlik etmekten bunalan ve susturulmazsa s─▒zlanmas─▒yla rahat bozan bir vicdan var. C├Âmertlikten gelecek hazz─▒ yahut bir ┼čeyler yapt─▒─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek vicdan─▒n─▒ susturmay─▒ da yabana atmayan nefs├ón├« ├ólemde, c├Âmertlik de menfaatle k─▒l─▒fland─▒r─▒l─▒r:

Yetimler yarar─▒na balo! ÔÇťGelirÔÇŁi l├Âsemili ├žocuklara ba─č─▒┼članacak konser!

Bir ta┼čla d├Ârt ku┼č!..

Hem e─členmek i├žin ÔÇťiyiÔÇŁ bir f─▒rsat…

Hem e─člence sekt├Âr├╝nde ├žark─▒n d├Ânmesi…

Hem hepten kar┼č─▒l─▒ks─▒z de─čil, paralar─▒n bilete, e─členceye verilmesi…

├ťst├╝ne bir de s─▒zlamayan vicdanlar…

Ne diyelim! Merhametleri bile vicdans─▒zca!

Cimrili─čin bir sebebi de t├╗l-i emeldir. ┬źYar─▒n ne yiyeceksin?┬╗ sorusundaki yar─▒n uzad─▒k├ža, el cebe varmaz, varsa da hain bir akrep hemen onu d─▒┼čar─▒ u─črat─▒r. Nefsin, cimrilik etmek i├žin ihtiya├žlar─▒n─▒ ├Âne s├╝rd├╝─č├╝ mal├╗m… ─░nsan─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒n sunÔÇÖ├« ┼čekilde art─▒r─▒ld─▒─č─▒ g├╝n├╝m├╝zde insan─▒n daha da cimrile┼čmesine ┼ča┼čmamal─▒…

Cimri ┬źzavall─▒┬╗ oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝─č├╝ i├žin cimrilik eder… H├ólbuki cimrilik zavall─▒l─▒─č─▒n ta kendisi… Varl─▒k i├žinde yokluk ├žekmek… S├ód├«, ne ac─▒ bir ┼čekilde hicvediyor:

Cimri, benzer defîne tılsımına,
├ľyle titrer ba┼č─▒nda bo┼č bo┼čuna…
Da─č─▒t─▒rlar kolayca t├╝m var─▒n─▒,
Mevt denen ta┼č, inince saf ba┼č─▒na!

(Nazmen Trc. Tâlî)

Ekseriyetle cimrilerin huyudur mal─▒ defnetmek… Definelere de, h─▒rs─▒z ve define avc─▒lar─▒n─▒ korkutmak i├žin t─▒ls─▒m koyarlarm─▒┼č. Tabi├« bir servetin ba┼č─▒nda ona el s├╝remeden bombo┼č ve faydas─▒z bir ├Âm├╝r ge├žiren t─▒ls─▒m─▒n kaderi de, sonunda bir define avc─▒s─▒n─▒n ba┼č─▒na indirdi─či ta┼č ile par├žalanmak olurmu┼č.

Cimrilik derece derece…

Kendisine dah├« harcayamayan…

Kendi pis bo─čaz─▒na saklay─▒p, evl├ód ├╝ ─▒y├ólinden bile esirgeyen…

Zengin ├ževresine yedirip, hay─▒r-hasenattan uzak duran, fakirlere iyilik yapmaktan ka├ž─▒nan…

Cimri denilince, cihan┼č├╝mul dilde daha ├žok, varyemez, paraya k─▒yamayan m├ón├ós─▒ ├Âne ├ž─▒kar─▒l─▒yor. O hakikaten EfendimizÔÇÖin buyurdu─ču gibi, ┬źen a─č─▒r hastal─▒k!┬╗ Fakat, merhametin ┼č├╝mull├╝s├╝ istendi─či gibi, c├Âmertli─čin de umum├«si l├óz─▒m…

Sadece yap─▒laca─č─▒ adres a├ž─▒s─▒ndan de─čil, c├Âmertli─čin yap─▒laca─č─▒ ┼čeyler a├ž─▒s─▒ndan da ┼č├╝mull├╝ olmal─▒…

Arkas─▒ndan incitici bir s├Âz gelince; yani tatl─▒ s├Âz cimrili─či, nez├óket pintili─či yap─▒l─▒nca mal c├Âmertli─či olan sadaka bo┼ča gidiyor. C├Âmertlik her ┼čeyi kapsar. Tatl─▒ s├Âz├╝ de, g├╝ler y├╝z├╝ de…

Her dem k├╝┼č├óde ├žehre-i feyz-i be┼č├ó┼čet ol
G├Âsterme halka r├╗y-─▒ hu┼č├╗net ker├«m isen

(Hersekli Ârif Hikmet)

ÔÇťHer zaman tebess├╝m sa├žan, ferah bir ├žehreyle g├╝l├╝mse… E─čer c├Âmert/┼čerefli bir ki┼čiysen halka, ha┼čin bir surat g├Âsterme!..ÔÇŁ

Etraf─▒na ihsanlarda bulunmak, c├╗d u kerem sergilemek; ba┼č olman─▒n, topluluklara ba┼čkan, efendi olman─▒n da ┼čart─▒d─▒r.

Men c├óde s├óde… C├Âmert olan, ba┼č olur…

Nitekim Peygamberimiz, Medine kab├«lelerinden birinin reisinde cimrilik oldu─čunu duyunca;

ÔÇťO, sizin reisiniz de─čildir.ÔÇŁ buyuruyor.

Bunu Gurb├« mahl├ósl─▒ ┼čair, m├ónev├« v├╝cut m├╝lk├╝ne ┼č├Âyle adapte etmi┼č:

De─čmenin yeri de─čil d├ór-─▒ sel├óm
Olamaz ┼čehr-i v├╝c├╗dunda imam,
Cümle-i halka sehâ ile tamam,
Kend├Âz├╝n ├ólicen├ób eylemeyen…

ÔÇťCennet, herkesin girebilece─či yer de─čildir. B├╝t├╝n mahl├╗kata c├Âmert├že ihsanda bulunup, nefsinde sakl─▒ cimrili─či yok edip, kendini ┼čerefli bir varl─▒k h├óline getiremeyen, kendi varl─▒k d├╝nyas─▒nda ba┼č, ba┼čkan olamaz.ÔÇŁ Yani, insanda nefsin, ┼čeytan─▒n s├Âz├╝ ge├žer. R├╗hun, kalbin es├ómisi okunmaz. ─░rade kemendi nefsin boynuna vurulamaz. O da bencilce, hasis, de─čersiz ┼čeylerin pe┼činden gider.

B├Âyle bir ├ók─▒betten, All├óhÔÇÖ─▒n keremine s─▒─č─▒nal─▒m…

EfendimizÔÇÖin c├Âmertlikte r├╝zg├órlarla yar─▒┼čt─▒─č─▒ Ramaz├ón-─▒ ┼čerif ikliminde, Ramaz├ón-─▒ ker├«min kereminden istifade edelim…

_______________

* Seh├óvetin asl─▒; oca─č─▒n ate┼čine k├╝llerini temizleyerek yol a├žmak, geni┼čletmek, ferahlatmak imi┼č. Buna mukabil, cimrilik ifade eden ┬źiktar┬╗da ise, avc─▒n─▒n nefesini dah├« tutarak av─▒na yakla┼čmas─▒ referans al─▒nm─▒┼č. Nefes k├Âk├╝nden gelen nefs fiilinde de, sevdi─či, k─▒ymetli ┼čeyleri kendine saklamak m├ón├ós─▒ var. Dilimize de ge├žmi┼č bulunan ┬źk─▒ymetli┬╗ m├ón├ós─▒ndaki ┬źnefis, enfes┬╗ kelimeleri buradan. Ten├óf├╝s de, elde edilmek istenen nefis ┼čeyler i├žin nefes nefese yar─▒┼čmak. EfendimizÔÇÖin c├Âmertli─činin de r├╝zg├órla anlat─▒lmas─▒, ilgin├ž bir not.