YAHYA KEMALÔÇÖ─░N ┼×─░─░R─░NDE ├ťSK├ťDAR

Yard. Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

Yahya KemalÔÇÖin ┼čiirinde; ─░stanbulÔÇÖun, ba┼čl─▒ca temalardan birini olu┼čturdu─ču, bilinen bir husustur. ┬ź─░stanbul peyzaj─▒n─▒n ┼čairi┬╗ s─▒fat─▒n─▒ hakk─▒yla ihr├óz eden ├╝st├ód─▒n, ─░stanbulÔÇÖun neredeyse her semtine, her tepesine s├Âyledi─či bir ┼čiiri vard─▒r. Bunlar─▒n i├žinde ├ťsk├╝dar i├žin s├Âylenmi┼č olanlar da hat─▒r─▒ say─▒l─▒r bir yek├╗n tutar.

Yahya KemalÔÇÖe g├Âre ├ťsk├╝dar yar─▒ mukaddes bir yerdir. ├ç├╝nk├╝ buras─▒, ┬źTanr─▒ÔÇÖn─▒n kutlu i┼či┬╗1 ve bir├žok ┬źtecell├«┬╗ ile dolu ┬źb├╝y├╝k bir m├╗cize┬╗ olan ─░stanbul fethini2 g├Ârm├╝┼čt├╝r. ┬źBir ulu r├╝yaya benzeyen o h├ódiseyi ve o h├ódisenin son g├╝n├╝nde ─░stanbulÔÇÖa y├╝z bin mele─čin u├žtu─čunu m├╝┼č├óhede edip as─▒rlarca hayalinde bar─▒nd─▒rd─▒─č─▒ i├žin ├ťsk├╝darÔÇÖ─▒ vatan─▒n her ┼čehri g─▒ptayla hat─▒rlar.┬╗3 Nas─▒l b├Âyle olmas─▒n ki? ┼×airimizin nezdinde ├ťsk├╝dar, kabristan servileriyle dolu bir ┬źezel├« ma─čfiret iklimi┬╗dir. ┬źKendi i├ž ayd─▒nl─▒─č─▒na┬╗ dalar ve fakir olan ┬źhalk─▒n─▒n hilkati, her semtini bir cennet┬╗ eder.4 ┼×air, ┬ź├ťsk├╝darÔÇÖ─▒n Dost I┼č─▒klar─▒┬╗ ba┼čl─▒kl─▒ ┼čiirinde bir seher vakti kar┼č─▒ sahilden ├ťsk├╝darÔÇÖ─▒n ─▒┼č─▒klar─▒na do─čru bakarak bu halka ┼č├Âyle seslenir:

Kimlersiniz? Ya ba─čr─▒ yan─▒k kimselersiniz!
Yâhut da her sabâh uyanık kimselersiniz!
D├╝ny├ó y├╝z├╝nde, bir sefer olsun, tan─▒┼čmadan,
├ľz ├žehrenizle sizleri g├Ârmekteyim bu an.
Sizlersiniz bu ├ón─▒ ─▒┼č─▒klarla T├╝rk eden!
Eksilmesin ┼ču mutlu ┼čafaklar bu ├╝lkeden!
G├Ânl├╝m, dilim, kan─▒m ve miz├óc─▒mla sizdenim,
D├╝ny├ó ve ├óhirette vatanda┼člar─▒m benim.5

Yahya KemalÔÇÖe g├Âre T├╝rk tarihinin ba┼člang─▒c─▒n─▒ te┼čkil eden Malazgirt ZaferiÔÇÖnden sonra ┬źvatan─▒ vatan yapan g├╝├žl├╝ fetihlerin on y─▒lda┬╗ ula┼čt─▒─č─▒ ilk durak ┬źKonstantiniyye/─░stanbul sahili┬╗, yani ├ťsk├╝darÔÇÖd─▒r. ├ťstat, bu temay─▒ ┼č├ó┼čaal─▒ bir dil ve ├╝sl├╗pla ┼č├Âyle ifade eder:

On y─▒lda vard─▒ s├óhil-i Kostant─▒niyyeÔÇÖye,
Yer yer vatan diyârını teshîr savleti.6

Yavuz Sultan SelimÔÇÖin ┼×ah ─░smail ve Meml├╗klere kar┼č─▒ harekete ge├žerken sefer al├ómeti olarak g├Ât├╝rd├╝─č├╝ tu─člar─▒n ilk ge├žti─či ve ilk dikildi─či yer yine ├ťsk├╝darÔÇÖd─▒r. Selim-n├ómeÔÇÖnin ilk r├ób─▒ta beytinde bu husus da olduk├ža etkileyici bir ┼čekilde ┼č├Âyle ifadesini bulmu┼čtur:

Tekb├«rlerle halka ÔÇś─▒y├ón oldu t├╗─člar
Sahr├ó-y─▒ ├ťsk├╝d├órÔÇÖa rev├ón oldu t├╗─člar.7

┼×air, ┬źS├╝leym├óniyeÔÇÖde Bayram Sabah─▒┬╗ ┼čiirinde ┬źtozlu zaman perdesi┬╗nin kalk─▒p ya┼čayanlar─▒ ve ├Âlenleriyle ┬źdokuz asr─▒nda b├╝t├╝n halk─▒, b├╝t├╝n memleketi┬╗ bir araya gelmi┼č hisseder ve eski fetih ve zaferlerden, ┬źKosvaÔÇÖdan, Ni─čboluÔÇÖdan, VarnaÔÇÖdan, ─░stanbulÔÇÖdan┬╗ ├çald─▒ranÔÇÖdan, Moha├žÔÇÖtan, BelgratÔÇÖtan, ┬źBudin, E─čri ve Uyvardan┬╗, TunusÔÇÖtan, CezayirÔÇÖden… gelen top seslerini duyar ve tabi├« bu arada ├ťsk├╝darÔÇÖ─▒ da anmay─▒ ihmal etmez.8

H├ós─▒l─▒ Yahya KemalÔÇÖe g├Âre ├ťsk├╝dar, ├Ânemli bir durak yeri ve ├žok m├╝him h├ódiselerin ┼čahidi olarak tarihte yerini ald─▒─č─▒ gibi T├╝rkl├╝─č├╝ k├╝lt├╝r ve m├óneviyat─▒yla g├╝n├╝m├╝zde ya┼čatan m├╝b├órek bir yerdir. Ancak hepsi bu kadar de─čildir! Bu, ┼čairin ├ťsk├╝dar hakk─▒nda ana hatlar─▒yla verdi─či h├╝k├╝md├╝r. Tek tek semtlerine, tepelerine, koylar─▒na, k├Ârfezlerine inince s├Âyleyece─či daha ├žook s├Âz vard─▒r!

Yahya KemalÔÇÖin ├ťsk├╝darÔÇÖda en hayran oldu─ču ve en ├žok ziyaret etti─či semtlerden biri Atik-V├ólideÔÇÖdir. ┼×air, bu semte ismini veren III. MuradÔÇÖ─▒n annesi Nurb├ón├╗ V├ólide SultanÔÇÖ─▒n in┼ča ettirdi─či caminin mimar├« hususiyetlerine ┼čiirlerinde hayranl─▒─č─▒n─▒ ifade etti─či9 gibi bu semtin s├ókinlerine de ├Âvg├╝ler dizer.

Bir Ramazan g├╝n├╝ top at─▒lmas─▒na yak─▒n ba┼člayan sessiz, ama ┬źRamazan m├óneviyeti┬╗nin ┬źbir tatl─▒ intiz├óra┬╗ d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝─č├╝ iftar hareketlili─či ile ezan─▒n okunmas─▒ndan itibaren ┬źkerpi├žten evleri┬╗ ┬źbir nurlu ne┼če┬╗nin kaplay─▒┼č─▒ hakk─▒ndaki tahass├╝slerini dile getirdi─či ┬źAtik-ValdeÔÇÖden ─░nen Sokakta┬╗ adl─▒ ┼čiirinde ┼čair, bu semti ┬źferahl─▒ ve temiz bir ├ólem┬╗ olarak takdim eder.10 Bu ve benzeri ┼čiirlerinde Yahya KemalÔÇÖin, ├ťsk├╝dar s├ókinleri hakk─▒nda zikretti─či vas─▒flar, ─░stanbulÔÇÖdaki ┬źKoca Must├ópa┼ča┬╗ semtine yazd─▒─č─▒ ayn─▒ adl─▒ ┼čiiri ve o ┼čiirde zikretti─či semt s├ókinlerinin hasletlerini hat─▒rlat─▒r bize hemen:

Koca Must├ópa┼ča! ├ťcr├ó ve fak├«r ─░stanbul!
T├ó fetihten beri m├╝ÔÇÖmin, m├╝tevekkil, yoksul…
├ľyle sinmi┼č bu vatan semtine milliyyetimiz,
Ki biziz hem g├Âr├╝len, hem duyulan, yaln─▒z biz.
M├ónev├« ├žer├ževe be┼č y├╝z senedir hep berrak;
Ya┼čayanlar de─čil All├óhÔÇÖa gidenlerden uzak.
├éhiret ├Âyle yak─▒n seyredilen manzarada,
O kadar kom┼ču ki d├╝ny├óya duvar yok arada,
Ge├žer insan bir ad─▒m atsa birinden birine,
Kavu┼čur kar┼č─▒da kaybetti─či bir sevdi─čine.
Bir af├«f ├óile sessizli─či var evlerde;
├ľrt├╝yor fakr─▒, as├óletle ├žekilmi┼č perde.
Kuru ekmekle, bayat peyniri lezzetle yiyen,
├çe┼čmeden her su i├žerken ┬ź┼č├╝k├╝r All├óhÔÇÖa┬╗ diyen
Ya┼č─▒yor s├óde ma├«┼četlerin en s├óf─▒nda;
Rûh esen kuytu mezarlıkların etrâfında.
Gece, ┼čiÔÇÖriyle sararken Koca Must├ópa┼čaÔÇÖy─▒
Seyredenler g├Âr├╝r All├óhÔÇÖa yak─▒n d├╝ny├óy─▒.11

┼×airin, yurt d─▒┼č─▒nda iken;

Ben yolcuyum bugün, yolun ufkunda Çamlıca

m─▒sra─▒yla hasretini dile getirdi─či,

C├ónanla ├ž─▒kt─▒─č─▒m tepeler, ba┼čta ├çaml─▒ca

m─▒sra─▒yla ise h├ót─▒ralar─▒nda ya┼čatt─▒─č─▒ bir ba┼čka ├ťsk├╝dar semti ise ├çaml─▒caÔÇÖd─▒r.

├ťst├ód─▒n, ├ťsk├╝dar c├ónibinde bulunan semtler hakk─▒nda s├Âyledi─či ┼čiirler ├╝zerinde uzun uzun durmak bu yaz─▒n─▒n hududunu a┼čar. O, Anadolu yakas─▒ndaki hangi semte ┼čiirlerinde yer vermez ki? Kandilli, Mihr├ób├ód, K├╝├ž├╝ksu, G├Âksu, Kanl─▒ca, ├çubuklu, Maltepe, G├Âztepe, Erenk├Ây, Moda… Hatt├ó bunlar i├žinde Kandilli gibi baz─▒ semtlere iki ┼čiiri vard─▒r. Ancak ┬źBedr├«ÔÇÖye M─▒sralar┬╗ ba┼čl─▒kl─▒ ┼čiirini zikretmeden ge├žmek olmaz. Zira bu ┼čiir, ┼čairin genel olarak ─░stanbulÔÇÖa duydu─ču a┼čk bak─▒m─▒ndan da husus├« bir yere sahiptir. ┼×air, iki bendden olu┼čan bu ┼čiirinin ilk bendinde;

Gelmek├ž├╝n ikinci bir hay├óta
Bir g├╝n d├Ân├╝┼č olsa ├óhiretten:
Her r├╗h a├ž─▒l─▒p da k├óin├óta,
Keyfince semâda bulsa mesken;
T├ólih bana d├Ânse, n├ózik├óne;
Bir yıldızı verse mâlikâne;
Bîgâne kalır o iltifâta,
─░stanbulÔÇÖa d├Ânmek isterim ben.

diyerek ─░stanbulÔÇÖa olan a┼čk ve sad├ókatini il├ón ettikten sonra ikinci bendin sonunda ikinci hayat─▒n─▒ ge├žirmek istedi─či yeri

L├ókin bu ikinci varl─▒─č─▒mda,
Son devrede, ihtiyarl─▒─č─▒mda,
Art─▒k ├žekilince s├Âz ve sazdan
├ľmr├╝m ─░├ž-Erenk├Ây├╝ÔÇÖnde ge├žsin.

diyerek belirler ve ─░stanbulÔÇÖun ├ťsk├╝dar yakas─▒n─▒ tercih eder.12

Demek ki ┬ź─░stanbul peyzaj─▒n─▒n ┼čairi┬╗nin g├Ânl├╝nde ─░stanbulÔÇÖun Anadolu yakas─▒ndaki semtler, en ba┼čta da ├ťsk├╝darÔÇÖ─▒n merkezi b├╝y├╝k bir yer tutmaktad─▒r. Hepsi bir tarafa;

┬źAmm├ó yine hicranla┬╗ onun ┬źand─▒─č─▒ ├ófet,
Ba─člarba┼č─▒ÔÇÖn─▒n goncas─▒ bir yosma civand─▒r!┬╗13

_________________________

1 Bkz. Yahya Kemal BEYATLI, Rubâîler, 2. Baskı, İst: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1983, s. 19.
2 Yahya Kemal BEYATLI, Kendi G├Âk Kubbemiz, ─░stanbul: ─░stanbul Fetih Cemiyeti, 1987, s. 49.
3 ┬ź─░stanbul Fethini G├Âren ├ťsk├╝dar┬╗ ├╝nvanl─▒ ┼čiir. Bkz. a.e., s. 28-29.
4 ┬źHayal ┼×ehir┬╗ ├╝nvanl─▒ ┼čiir. Bkz. a.e., s. 31.
5 a.e., s. 36-37.
6 ┬źAlparslanÔÇÖ─▒n R├╗huna Gazel┬╗ ├╝nvanl─▒ ┼čiir. Bkz. Eski ┼×iirin R├╝zg├ór─▒yla, ─░st: ─░stanbul Fetih Cemiyeti, 1985, s. 45.
7 a.e., s. 8.
8 Kendi G├Âk Kubbemiz, s. 9-13.
9 a.e., s. 32-33.
10 a.e., s. 34-35.
11 ┼×iirin sadece konuyla ilgili m─▒sralar─▒ yaz─▒l─▒p di─čerleri atlanm─▒┼čt─▒r. Bkz. a.e., s. 48 vd.
12 a.e., s. 65-66.
13 ┬ź├ťsk├╝dar Vasf─▒nda Gazel┬╗in maktaÔÇś beyti. Bkz. Eski ┼×iirin R├╝zg├ór─▒yla, s. 86.